Srđan Ž. Slović

  • Adresa: /
  • Email: /
  • Telefon: /
  • LinkedIn: /

Institut za srpsku kulturu Priština/Leposavić

PERIODIKA

ISTORIJSKA GENEZA I PRIRODA MODERNIH ETNIČKIH SUKOBA NA KOSOVU I METOHIJI

Nakon završetka ere „hladnog rata“ došlo je do ras­pada SSSR, istočnog bloka i Jugoslavije. Raspad je uslovno pojavu ne više velikog rata, već manjih regionalnih i unutrašnjih sukoba. Oni su bili praćeni intervencijom drugih država i međunarodnih organizacija. Njihov osnovni uzrok leži u nemogućnosti vlade da ih obuzda, pa stoga, sada vla­de kao svoje glavie prioritete određuju njihovo obuzdavanje, jer sukobi ovakve vrste mogu da prerastu u humanitarnu tragediju ili anarhiju. Etnički sukobi na Kosovu i Metohiji su se razvijali u pravcu širenja i eskalacije. Sukob se širio na samoj teritoriji Kosova i Metohije i susedstvu, dok je eskalacija podrazumevala pojačanje intenziteta sukoba. Da bi se oni neutralisali, došlo je do uključenja međunarodnog činioca Kontakt grupa, OEBS, NATO, EU. U radu će biti analizirana situacija na Kosovu i Metohiji nastala tokom devedesetih godina XX veka. Akcenat će biti stavljen na političko organizovanje Albanaca, delovanje paralelnih struktura vlasti i sukobe između OVK u policijskih snaga tadašnje SRJ. Pošto sukob nije mogao biti rešen posredovanjem, usledila je intervencija NATO-a koja je završena Kumanovskim sporazumom u donošenjem Rezolucije 1244, kojima su srpske bezbednosne snage i vojska morali da napuste teritoriju Kosova i Metohije. Pošto je odnos između Srba i Albanaca karakterisao jedan kulturni obrazac dominacije i podređenosti, onda je nakon dolaska međunarodnih snaga na teritoriju Kosova i Metohije ta dominacija prešla na albansku stranu, jer na tom području nije bilo moguće uspostaviti toliko željeno multietničko društvo.

PERIODIKA

UZROCI RATA NA KOSOVU I METOHIJI PREMA VOLCOVOJ TEORIJI PREDSTAVE U MEĐUNARODNIM ODNOSIMA

Kenet Volc (Kenneth Waltz) je inaugurisao novi pravac u teoriji međunarodnih odnosa - neorealistički. On je to uradio nastavljanjem Aronove i Morgentauove teorije bazirane na realizmu. Biološko-sociološki koreni nastanka ratova i sukoba unutar i među državama su u središtu Volcove koncepcije rata. Volc se bavi načinima izbijanja sukoba u društvima, državama i između njih, kao i načinima uspostavljanja mirnih odnosa među njima. Pesimizam provejava iz njegovih stavova pošto ne veruje u mogućnost transformacije osnovnih čovekovih nagona koji su filogenetski ukorenjeni u njega. Zlo je ukorenjeno u čoveka zajedno sa ostalim zlokobnim nagonima - netrpeljivost, nasilje, krađa, ubistva koja na kraju vrhune ratom. Oni se kroz istoriju pojavljuju u konstantnom vidu. Sa svetovnog stanovišta posmatrano, čovek je biće izmešanih razumskih i čulnih elemenata, gde čulno ima prevagu nad ovim prvim. Volc, slično Aronu, svoje ideje crpe iz političke filozofije 17. i 18. veka (Spinoza, Kant i Ruso). Ona mu je da­la inspiraciju za stvaranje čuvene „Image Theory of Interna­tional Relations“, koja se smatra osnovom neorealističkih shvatanja u međunarodnim odnosima. Ovde nije u pitanju neka nova škola ili pravac, već se radi o nastavku reali­stičnih tendencija u nauci o međunarodnim odnosima u anglosaksonskoj literaturi. Ovaj zaokret koji pravi Volc nije toliko ubedljiv kao Aronov, jer je Aron tvorac jedne nove škole. Volc spada u tzv. „strukturalne“ neorealiste i time je blizok klasičnom realizmu. Nedostatok međusobnog poverenja među državama je osnovni element međunarodnog sistema. U svojoj poznatoj knjizi iz oblasti teorije međunarodnih odnosa „Man, the State, War“ („Čovek, država, rat“), Kenet Volc uvodi tri nivoa analize uzroka ratova nazivajyći ih „predstavama“ (images): nivo pojedinca, nivo države i nivo međunarodnog sistema. Volcova teorija predstave će u vidu kratke studije slučaja biti primenjena na uzroke izbijanja rata na Kosovu i Metohiji. Ispostaviće se da je ovaj rat bio kombinacija svih triju predstava uzetih kao celina.

PERIODIKA

ARONOVA KONCEPCIJA SUKOBA I RATOVA U MEĐUNARODNIM ODNOSIMA

Aronova koncepcija sukoba i ratova između država u prvi plan ističe njihovu istorijsko-sociološku uslovljenost. Kroz Aronovu analizu navedenih pojava moguće je izvesti veoma bitne zaključke da u međunarodnim odnosima dominiraju diplomatija i strategija, sukob i saradnja, ali samo kao krajnje tačke u tom odnosu. Između njih postoji čitav spektar ostalih odnosa - medijacija, dobre usluge, arbitraža i dr. Posebna pažnja će biti usmerena na analizu same dijalektike odnosa između rata i mira za vreme eskalacije politike „hladnog rata“ između dve super sile SAD i SSSR. To je period šezdesetih godina prošlog veka. Odnosi između dva bloka su se zasnivali na tzv. „strategiji odvraćanja“ i između njih se uspostavila tzv. bipolarna ravnoteža snaga. Ovakva vrsta ravnoteže je dominirala u međunarodnim odnosima sve do rušenja Berlinskog zida, 1989. godine.

PERIODIKA

ULOGA INSTITUCIJA U USPOSTAVLJANJU MEĐUNARODNOG MIRA I BEZBEDNOSTI

Institucionalizam se kao pravac u okviru realističke škole u nauci o međunarodnim odnosima razvijao uporedo sa razvitkom sâme nauke. On joj je omogućio da napravi jedan veliki iskorak iz deskriptivne u eksplanatornu fazu. Ulogu institucija u oblikovanju međunarodne stvarnosti nije mogla da prenebregne nijedna škola međunarodnih odnosa, ni tradicionalna ni moderna. Tradicionalne škole i pravci su međunarodne institucije posmatrali u okviru već postojećih koncepa­ta sile, moći, ravnoteže snaga i kolektivne bezbednosti, dok su moderno orijentisane škole i pravci to činili u okviru pojave novih vidova navedenih kon­cepata, nikako ne zapostavljajući klasične premise tradicionalnog realizma, pojedinačnih slučajeva. Osnovna razlika među njima se sastoji u optimizmu i pesimizmu. Tradicionalna shvatanja su pesimističnija, a moderna optimističnija. Zajednička crta im je u davanju određenog značaja institucijama u pogledu uspostavljanja međunarodnog mira i bezbednosti. Od organizacija nadležnih za uspostavljanje međunarodnog mira i bezbednosti treba izdvojiti NA­TO, Evropsku uniju, Zapadnoevropsku uniju, Evropski savet, KEBS/OEBS uz glavnu svetsku organizaciju - OUN.

PERIODIKA

TRADICIONALNI KONCEPT ODNOSA IZMEĐU SILE, MOĆI I NACIONALNOG INTERESA U MEĐUNARODNIM ODNOSIMA

Sila i moć se u klasičnim realističkim teorijama međunarodnih odnosa (Morgentau) vezuju za nacionalni interes jedne zemlje. Međutim, predstavnici istorijsko-sociološke orijentacije, kao jedne od varijanti realističke teorije, im se suprotstavljaju (Aron). Na pojavu nove orijentacije u međunarodnim odnosima uticala je pojava Aronovog deda po nazivom Paix et guerre entre les nations (Mir u rat među narodima). Ovo delo se javlja kao reakcija na jednostrana objašnjenja teorija sile, legalistička teorija u bihejviorizam, pa je, stoga, ono izvršilo snažnu sintezu strukture i dinamike međunarodnih odnosa. Kod tipičnih predstavnika realističke škode, nacionalni interes se izvodi direktno iz moći. Oni, definišući nacionalni interes u smislu moći, polaze od ljudske prirode, koja je nesavršena i uzrok svih defekata u društvu i među državama. Bihejvioristi nacionalni interes poistovećuju sa državnim i onim što donosioci spoljnopolitičkih odluka odluče (subjektivistička koncepcija). Realisti, zasnovani na istorijskoj sociologiji, zagovaraju multidiscipdinarni pristup u proučavanju koncepcije nacionalnog interesa i vezuju ga za pluradizam ciljeva kojima države teže u međunarodnim odnosima.

 

PERIODIKA

INTERNACIONALIZACIJA KOSOVSKOG PITANJA I NJEN UTICAJ NA POTONJE DOGAĐAJE NA KOSOVU I METOHIJI

Osnovni cilj ove studije jeste da sa istorijsko-politikološkog i međunarodnopravnog aspekta osve­tli situaciju na Kosovu i Metohiji u periodu internacionalizacije kosovskog pitanja. Biće detaljnije analizirani svi važniji doneseni dokumenti i pregovori vođeni tokom cele 1998. godine, koja se smatra prelomnom za dalji razvoj kosovskog pitanja. Stav međunarodne zajednice prema ovom pitanju je od izuzetnog značaja i on se mora ozbiljno uzeti u razmatranje. Međunarodna zajednica je svakako imala svoje inte­rese na Kosovu i Metohiji, koji su prevazilazili nepomirljivost stavova strana u sukobu. Bila je tolerantnija prema terorističkim aktivnostima Oslobodilačke vojske Kosova, a oštrija prema angažovanju policijskih i vojnih snaga Savezne Republike Jugoslavije. Saobrazno ovome, postoji i asimetričnost u međunarodnopravnim obavezama srpske i albanske strane. Iznad svega se težilo objektivnoj analizi položaja sve tri strane albanske, srpske i međunarodne zajednice.

 

PERIODIKA

ARONOV REALIZAM I VENTOV SOCIJALNI KONSTRUKTIVIZAM

Aronova teorija međunarodnih odnosa se javlja kao reakcija na jednostrana objašnjenja koja su negovana u anglosaksonskoj literaturi (realpolitička škola Morgenthau-a, bihejviorizam i legalistička teorija), jer u centar analize, pored sile i moći, stavlja sintezu strukture i dinamike međunarodnih odnosa. Aron je tvorac novog pravca u nauci o međunarodnim odnosima istorijsko-sociološkog, koji ne predstavlja prostu kombinaciju istorije i sociologije, već se sastoji u analizi međunarodne stvarnosti sa stanovišta različitih naučnih disciplina. Aronova teorija je izvršila uticaj na predstavnike socijalno-konstruktivističkog shvatanja, jer njen glavni predstavnik, Wendt, pod uticajem Arona prevazilazi realizam i neorealizam, pa u određenoj meri i liberalni institucionalizam Nye-a i Hoffmann-a, time što zalazi u uzroke i korene nastanka određenih pojava definišući strukturu ne samo kao odraz materijalnih činilaca moći već kao kategoriju koja je određena društvenim odnosima. Obojica ostavljaju prostor za klasičnu igru moći. Aron je veći realista od Venta, jer uspostavljanje mirnih odnosa među državama smatra suviše idealističkim. Aron je pesimista, dok je Vent veći opti­mista. Za obojicu nacionalni interes nije osnovni kriterijum delovanja donosilaca spoljnopolitičkih odluka, jer pored interesa postoje ideje, predstave, osećanja i značenja. Dakle, multidisciplinarnost ciljeva aktera spoljnopolitičke scene im je imanentna. Obojica su pod uticajem bihejviorizma, jer u centar svoje analize stavljaju ponašanje država u međunarodnim odnosima. Pored osnovnih parametara moći, na ponašanje država utiču i zamaisli o vladavini prava, ideje, slava i međunarodne organizacije. Glavna nit koja ihrazlikuje leži u činjenici da Vent manje pažnje u svojoj analizi poklanja istorijskim proučavanjima.

PERIODIKA

PRAKSEOLOŠKI ASPEKT ARONOVE TEORIJE MEĐUNARODNIH ODNOSA

Realističkim teorijama međunarodnih odnosa se prigovaralo da politiku predstavljaju kao autonomnu sferu koja isključuje moralne elemente i, stoga, umanjuje veru u progres. Mnogi su smatrali da i Rejmon Aron (Raymond Aron) zastupa tu tezu, što se dubljom analizom pokazalo netačnim. Aron u određenim momentima podržava Morgentaua (Hans Morgenthau), ali i ide mnogo dalje od njega. Aron nije zagovornik pridavanja veće uloge moralnosti u međunarodnim odnosima, ali on odbija i čisto makijavelističko tumačenje međunarodnih odnosa zasnovano na borbi za moć. Aron je realista i liberal. Zastupa srednji put odnosa između morala, prava i međunarodnih odnosa. To je put tzv. „morala mudro­sti“ („morale de la sagesse“) čime pokušava da izmiri makijavelističku mudrost sa zahtevima Kantovog pacificiranog sveta. Biti na ovom srednjem putu nije nimalo lako, jer se radi o pomirenju volje u državu uz permanentno prisutnu svest o postojanju transnacionalnog društva i potrebe postojanja pluraliteta mišljenja uz neizbežni progres čovečanstva. Aron izražava pesimizam u pogledu mogućnosti da međunarodno pravo bude efikasan regulator odnosa među državama, jer ono pati od suštinske nesavršenosti. Države nisu voljne da se potčine jednom vrhovnom arbitru, a nisu ni sposobne da se potčine jednom opštem pravu. Logičan epilog ovoga je pesimizam, koji nije objektivan naučni rezultat, te je i predmet kritika teoretičara inspirisanih neo­funkcionalizmom i neoliberalizmom.

PERIODIKA

FUKUJAMIN KONCEPT DRŽAVE, DRUŠTVA I MEĐUNARODNIH ODNOSA

Fukujamina teza o „kraju istorije“ nije čisto njegov izum, već pozajmljen od Hegela i interpretatora njegovih misli Alek­sandra Koževa. Na njegovo teoretsko stvaralaštvo su uticali i Aron, Veber, Marks i Tokvil. Bazirajući se na Hegelu, Fukujama je zaključio da je istorijski razvoj vodio oslobođenju čovečanstva, a ekonomski i politički razvoj su omogućili stvaranje univerzalnog društva zasnovanog na principima liberalne demokratije, što je omogućilo čovečanstvu da dosegne „kraj istorije“. Taj kraj se inkarnira u univerzalnoj i homogenoj državi, koja je dobila svoje priznanje jer je odnos gospodara i sluge podigla na univerzalni nivo. Ova optimistička vizija je ublažena Ničeovim pojmom „poslednjeg čoveka“, jer i sam pojam „kraj istorije“ ne znači kraj u doslovnom smislu, već se uzima kao kamen-međaš između hladnoratovskog i poslehladnoratovskog perioda ljudske istorije. Fukujama je svestan činjenice da demokratija može imati i teže posledice po čoveka, jer je savremeni čovek sputan da pokaže svoju vrednost u političko-pravnom sistemu koji je stvorio. Marksovi stavovi su mu pomogli da shvati značaj ekonomskog razvitka i njegov uticaj na društvene odnose, a Veber i Aron su mu pomogli da shvati značaj racionalnih postupaka i ideologije u međunarodnim odnosima. Odnos između gospodara i sluge zajedno sa ekonomskom racionalizaciяm sveta utiče i na preobražaj odnosa između država. Najzad, Fukujamina teorija je podložna kritici zbog svoje kontroverznosti, ali i površnog tumačenja od strane samih kritičara. U kritici se posebno istakao Hantington svojom teorijom o sukobu civilizacija.

PERIODIKA

MONTESKJEOV KONCEPT PRIRODNOG STANJA, PRIRODNIH I POZITIVNIH ZAKONA I OBLIKA VLADAVINE

Odnosima među ljudima vladaju prirodni zakoni, koji su rezultat njihovog direktnog i praktičnog iskustva. Čovek traga za svojim samoočuvanjem i želi mir kojim bi održao svoje blagostanje. U takvim okolnostima instinktivno je usmeren na druge ljude, a znanje koje je izvukao iz međudejstava sa drugim ljudima navodi ga na želju da živi u društvu. Prirodno stanje je preduslov društvenog, a prirodni zakon preduslov pozitivnog stanja. U uspostavljanju društvenog stanja, a kasnije i vlade i zakona nijedna pojedinačna forma vladavine nije dovoljna – negde je to republika, negde monarhija, a negde despotska vladavina. U prirodnom stanju čovek je svestan svojih slabosti, stidljiv je i instinktivno teži miru i opstanku, što je njegovo prirodno pravo. Oni koji žele da vladaju moraju uzimati u obzir geografiju, ekonomiju, karakter i postojeće zakone ljudi zarad kojih je vlada i uspostavljena. Da bi se sve to ostvarilo neophodni su mudrost i umerenost. Osnovni cilj vlade je održavanje poretka, zakona, političke slobode i svojine pojedinaca. U tom cilju se Monteskje suprotstavlja apsolutnoj monarhiji Francuske toga perioda i favorizuje engleski sistem vladavine. Najbolji oblik vladavine je onaj u kome su zakonodavna, izvršna i sudska vlast podeljene i podložne proveri kako bi se onemogućilo da jedna od njih prevlada. Posedovanje sve tri vrste vlasti od jednog tela neumitno vodi ka despotizmu.

PERIODIKA

DRUŠTVO NARODA ‒ ORGANIZACIJA PROISTEKLA IZ PRVOG SVETSKOG RATA I VODODELNICA NOVE ERE DIPLOMATIJE

Osnivanje prve međunarodne organizacije (Društvo naroda) 1919. godine, označava raskid sa tradicionalnom diplomatijom. Ova diplomatija poznata je i pod nazivom „stara diplomatija“ i predstavljala je sistem međuodnosa između vlada suverenih država. Ovakav sistem je počivao na razmeni ambasadora ili ministara zaduženih da postupaju kao posrednici i prenosioci informacija. U svojstvu prenosioca informacija, ambasadori su delovali kao „ljudi prisutni na licu mesta“, informišući svoje vlade o unutrašnjoj situaciji zemlje u kojoj obavljaju svoju dužnost. U svojstvu posrednika, ambasadori predstavljaju svoju državu i štite interese svojih vlada kod države u kojoj su akreditovani u cilju ohrabrivanja prijateljskih odnosa između dveju zemalja. To su pozitivne strane stare diplomatije. Negativne se tiču njene konzervativnosti i tajnosti. Tokom XIX veka diplomatske institucije se modernizuju u vidu atašea za vojna, kulturna i ekonomska pitanja, koji se priključuju diplomatskom osoblju. Nedostatke stare diplomatije pokušala je da nadomesti prva svetska organizacija univerzalnog karaktera osnovana 28. aprila 1919. godine. Predstavljala je kompromis između sistema kolektivne bezbednosti i suvereniteta država. Veliku ulogu u osnivanju Društva naroda odigrao je Vudro Vilson, koji je njeno osnivanje zasnivao na kritici sistema ravnoteže snaga. U svojih čuvenih 14 tačaka istakao je načela nove diplomatije bazirane na liberalizmu uz realističke garancije. Društvo naroda je pokazalo i određene slabosti, jer su ga osnovali pobednici i sprečili pravom veta da se sankcije primene na njih. Rat je ostao kao krajnje sredstvo za pribavljanje pravde – ultima razio. Društvo naroda nije uspelo da reši sukob između sistema kolektivne bezbednosti i suvereniteta, što je bio jedan od glavnih razloga nepristupanja SAD-a Paktu. Bojale su se da čl. 16. Pakta ne podrije američki suverenitet i ustavnu moć Senata da objavi rat.

ç