Nada Raduški

Iskustvo

Institut za političke studije

Centar za demografska istraživanja Instituta društvenih nauka u Beogradu

Edukacija

Ekonomski fakultet Univerziteta u Beogradu

Doktorske studije

2006

Centar za multisciplinarne studije Univerziteta u Beogradu

Magistarske studije

1993

Ekonomski fakultet Univerziteta u Beogradu

Diplomske studije

1985

Dr Nada Raduški je naučni savetnik u Institutu za političke studije. Član je redakcija časopisa Politika nacionalne bezbednosti i Socijalna politika. Objavila je monografije: “Identitet i integracija Roma u Srbiji” (Institut za političke studije, 2015), “Nacionalne manjine u Centralnoj Srbiji - etničke promene i demografski razvoj” (Institut društvenih nauka, 2007) i “Geopolitical Processes and Ethnodemographic Changes in Serbia” (LAP Lambert, Saarbrücken, 2015). Član je Odbora za proučavanje stanovništva SANU, Društva demografa Srbije i Naučnog društva ekonomista. Član je Upravnog odbora Instituta za političke studije. Takođe je jedan od osnivača i član Upravnog odbora Foruma za etničke odnose. Dobitnik je nagrade Ministarstva za nauku za doprinos naučnoj delatnosti u 2004. godini.

PERIODIKA

OBRAZOVANJE KAO KLJUČ ZA INTEGRACIJU ROMA U DRUŠTVO

Romi predstavljaju jednu od većih etničkih zajednica u Srbiji, kao i u drugim državama centralne i jugoistočne Evrope, gde je višegodišnja marginalizacija, segregacija i diskriminacija uslovila njihov izuzetno težak položaj. Romi se po svim socio-demografskim pokazateljima (obrazovanje, zaposlenost, društveni ugled, životni standard, i sl.) nalaze na najnižoj društvenoj lestvici. Izrazito loša obrazovna struktura Roma jedan je od najvažnijih uzroka njihove neintegrisanosti u društvo, a utiče na održavanje i produbljivanje socio-ekonomskog i kulturnog jaza između romskog i ostalog stanovništva. U radu se, na osnovu podataka popisa 2002. godine, analiziraju uzroci i posledice visokog nivoa nepismenosti, izrazito loša kvalifikaciona struktura, kao i problem uključivanja romske dece u obrazovni sistem Srbije, što predstavlja jedno od najaktuelnijih pitanja, posebno sa stanovišta društvene integracije, socijalne pokretljivosti, poboljšanja socio-eko­nomskog položaja i nacionalne emancipacije Roma.

PERIODIKA

MEĐUSOBNA DETERMINISANOST NACIONALNOG I JEZIČKOG IDENTITETA - DEMOGRAFSKI ASPEKT

U radu se analizira pojam multikuluralizma, nacionalnog i jezičkog identiteta, kao i njihova međusobna povezanost i zavisnost. Posebna pažnja posvećena je značaju jezika kao „najvidljivijeg“ etničkog obeležja, neodvojivom elementu i ključnoj komponenti nacionalnog identiteta. Na osnovu popisa stanovništva Srbije, hronološki posmatrano, može se videti njegova uloga kao objektivnog pokazatelja u istraživanju etničke strukture stanovništva, promene uslovljene prvenstveno političkim faktorima, kao i njegov značaj u definisanju nacija i nacionalnog pitanja. Analiza stanovništva Srbije, kao multietničke i multijezičke države, prema maternjem jeziku i nacionalnoj pripadnosti, pokazuje u kojoj meri ove dve odrednice koincidiraju, kao i kod kojih etničkih zajednica i u kom stepenu je najviše prisutna alterfonija, odnosno nepodudaranje jezika i nacionalnosti, što je uglavnom karakteristično za brojčano manje i prostorno disperzivne etničke zajednice.

 

PERIODIKA

ROMI U KONFESIONALNOJ STRUKTURI STANOVNIŠTVA SRBIJE (BEZ KOSOVA I METOHIJE) PREMA POPISU 2011.

Na osnovu analize etnokonfesionalne strukture Srbije (bez KiM) po popisu iz 2011. godine, može se videti da nacionalna pripadnost stanovništva i veroispovest u visokom procentu koincidiraju, osim kod romske zajednice koja se najmanje identifikuje sa svojom religijom. Naime, kod Roma izjašnjavanje o verskoj pripadnosti uslovljeno je njihovim socio-kulturnim osobenostima, ali i uticajem društvenih okolnosti tako da su kod njih zastupljene gotovo sve veroispovesti i svi modalitetireligijskog izjašnjavanja (pravoslavna katolička, islam, protestanska, i dr.). Za Rome su karakteristične česte promene u pogledu verskog deklarisanja (kao i u pogledu nacionalne pripadnosti) što je rezultat etničke mimikrije, jer se Romi prilikom popisa najčešće deklarišu kao pripadnici većinske ili neke druge nacionalnosti na području gde žive. U radu su analizirane i relevantne promene koje su se desile u verskoj strukturi Roma između dva popisa (2002-2011), kao i bitne razlike koje postoje u pogledu njihovog verskog izjašnjavanja posmatrano po statističkim regionima Srbije (bez KiM). Zbog nepovoljnog društvenog statusa i materijalne ugroženosti, ekonomske, kulturne i političke marginalizovanosti, Romi nisu dovoljno zahvaćeni socijalnom mobilnošću koja bi pozitivno delovala na njihov položaj i razvijanje svesti o sopstvenom nacionalnom i religijskom identitetu.

PERIODIKA

DRUŠTVENA INKLUZIJA ROMA KAO IZAZOV ZA SOCIJALNU POLITIKU SRBIJE

Romi su samo po brojnosti relevantna nacionalna manjina u Srbiji, dok su u svim oblastima društvenog života višestruko marginalizovani. Predstavljaju etničku zajednicu koja se po svim obeležjima nalazi u najnepovoljnijem položaju, nisu dovoljno integrisani u društvo i uključeni u socio-kulturne i ekonomskopolitičke procese. Kao takvi, čine pravu paradigmu socijalne isključenosti i ozbiljan izazov sa socijalnu politiku Srbije na putu ka evropskim integracijama, ali i ka sopstvenoj emancipaciji i uključenosti u pravednije i humanije društvo. U ovom radu je najpre dat prikaz osnovnih demografskih pokazatelja (brojnost i prostorni razmeštaj Roma) koji čine značajne faktore za realizaciju elementarnih ljudskih i manjinskih prava, ali i za razumevanje njihovog položaja i načina života u cilju sprovođenja odgovarajućih mera socijalne politike. Istaknut je, takođe, značaj socijalne politike Srbije u cilju inkluzije romske zajednice u svetlu politike i stavova Evropske unije, ali i potrebe jasno definisanog koncepta „socijalne isključenosti/ uključenosti“ sadržanog u naučnoj i stručnoj literaturi, u međunarodnim i nacionalnim dokumentima, a sve u cilju njegove pune efikasnosti i usmerenosti ka boljoj društvenoj inkluziji romske nacionalne manjine u Srbiji.

PERIODIKA

AUTONOMIJA JUŽNOG TIROLA KAO PRIMER REŠAVANJA POLOŽAJA NACIONALNIH MANJINA

Položaj i zaštita manjina predstavljaju jedno od ključnih političkih pitanja budući da nacionalne manjine mogu biti kako faktor unapređenja međususedskih odnosa, tako i stalni “kamen spoticanja”. Položaj i zaštita manjina su jedan od pokazatelja efikasnosti politike multikulturalnosti, stepena demokratizacije i političke stabilnosti svake države. Etnički konflikti i manjinski problemi našli su plodno tlo na području Balkanu, ali nisu nepoznati ni u razvijenim demokratskim državama. Pozi­tivna iskustva nekih od tih zemalja mogu predstavljati putokaz ka rešavanju manjinskih problema u drugim državama. Iz tog razloga posebnu pažnju posvetićemo analizi većinsko-manjinskih odnosa u Italiji koja je položaj nemačke nacionalne manjine i zaštitu manjinskih prava u oblasti Južnog Tirola rešila na efikasan i uspešan način.

PERIODIKA

MULTIKULTURALIZAM I NACIONALNE MANJINE U VOJVODINI

Jedno od osnovnih obeležja Vojvodine jeste multikulturalizam, odnosno visok stepen zajedničke nastanjenosti različitih etničkih zajednica na istom području. Pored većinske nacije, tu žive brojne nacionalne manjine izrazito diferencirane u pogledu demografskog razvitka, socio-ekonomskih, istorijskih i kulturno-civilizacijskih karakteristika, nacionalne emancipacije i političkog organizovanja. U radu se analizira populaciona dinamika, etnodemografske promene, kao i prostorni razmeštaj manjina koje odlikuje prostorna disperzivnost ili etnička kompaktnost, odnosno izražen proces etničke homogenizacije uslovljen mnogobrojnim faktorima. Dobri međuetnički odnosi, poštovanje prava manjina, integracija i lojalnost manjina državi u kojoj žive, neophodni su za ravnomeran demografski i stabilan ekonomsko-politički razvoj ovog područja.

PERIODIKA

DEMOGRAFSKE KOMPONENTE NACIONALNOG IDENTITETA

Kraj XX veka može se označiti kao “vreme nacionalizma”, s obzirom na oživljavanje etniciteta i pravu “eksploziju“ nacionalnih identiteta kod mnogih etničkih zajednica. U tom periodu, koji odlikuju korenite društveno-političke i socio-ekonomske promene i jačanje nacionalizma u velikom broju država centralno-istočne Evrope i Balkana, u Srbiji je došlo do ”buđenja” nacionalne svesti kod većinskog naroda, kao i kod mnogih pripadnika nacionalnih manjina. To je imalo za rezultat promenu nacionalne pripadnosti prilikom deklarisanja, što se posebno reflektovalo na etnostatističke i demografske podatke, odnosno na populacionu dinamiku tih nacionalnosti, a samim tim i na promenu etničke strukture stanovništva Srbije u posmatranom periodu. U radu će se, na osnovu popisnih rezultata pokazati kako je kod nekih nacionalnosti (npr. Romi i Vlasi) koji su se ranije u značajnoj meri izjašnjavali za neku drugu naciju, došlo do afirmacije nacionalnog identiteta, odnosno etničke emancipacije i izraženog nacionalno-konfesionalnog revivalizma, kao ključnog faktora njihovog demografskog razvoja.

PERIODIKA

SRBI OD KONSTITUTIVNOG NARODA DO NACIONALNE MANJINE

U proučavanju prava i položaja nacionalnih manjina veoma je važan multidisciplinaran pristup, pa s tim u vezi demografska istraživanja imaju posebnu ulogu i značaj. U radu je analiziran populacioni razvitak i položaj Srba u državama nastalim na prostoru bivše SFRJ (Slovenija, Hrvatska, Makedonija i Crna Gora) u kojima su pre geopolitičkih promena i raspada države Srbi predstavljali jedan od šest konstitutivnih naroda, dok danas čine nacionalnu manjinu. Osnovni izvor podataka u radu su zvanični popisi stanovništva imajući u vidu da su brojnost i etnička kompaktnost osnovni demografski faktori koji utiču na ostvarenje prava i sloboda pripadnika svake nacionalne manjine. Mada je društveni i pravni položaj srpske manjine u postjugoslovenskim državama određen evropskim standardima zaštite prava nacionalnih manjina, analiza ukazuje na njihov manje ili više nepovoljan položaj na koji, pored ostalog, utiče i nedovoljno osmišljena politika zemlje matice.

PERIODIKA

NACIONALNA PRIPADNOST STANOVNIŠTVA SRBIJE PO POPISU 2011. GODINE

U radu se analizira stanovništvo Srbije (bez Kosova i Metohije) prema najnovijem popisu iz 2011. godine, sa posebnim osvrtom na kvantitativne i kvalitativne etnodemografske prome­ne koje su se desile u poslednjem međupopisnom razdoblju (2002­-2011). Dat je pregled nacionalne strukture Republike Srbije po teritorijalnim celinama (Srbija-sever i Srbija-jug), regionima (Beogradski region, region Vojvodine, region Šumadije i Zapad­ne Srbije i region Južne i Istočne Srbije), a u okviru njih po oblastima i opštinama. Istaknut je značaj faktora koji determinišu i menjaju etničku sliku pojedinih područja, kao što su etnički diferenciran prirodni priraštaj, razlike u migracionom saldu po nacionalnosti i promene prilikom izjašnjavanja o nacionalnoj pripadnosti. Takođe, analiza prostornog razmeštaja stanovništva Srbije je pokazala izražen proces etničke homogenizacije karakterističan za pripadnike pojedinih etničkih zajednica. Etnostatistički podaci poslednjeg popisa stanovni­štva nesumnjivo su od velike važnosti jer ukazuju na pravac i intenzitet promena u etničkoj strukturi Srbije što je rezultat različite populacione dinamike nacionalnosti, političkih, socio-ekonomskih, kulturnih i drugih činilaca.

PERIODIKA

POLOŽAJ I PRAVA NACIONALNIH MANJINA U SRBIJI U PROCESU EVROINTEGRACIJA - DEMOGRAFSKO-POLITIKOLOŠKI ASPEKT

U radu se analizira nacionalni sastav stanovništva Srbije prema popisu iz 2011. godine, sa posebnim osvrtom na nacionalne manjine, kao i kvantitativne i kvalitativne etnodemografske promene koje su se desile u poslednjem međupopisnom periodu. Analiza prostornog razmeštaja sta­novništva, kao značajnog aspekta demografskog razvitka, pokazuje izraženu koncentraciju brojčano relevantnih nacionalnih manjina u pograničnim delovima zemlje i etničku prevagu u pojedinim opštinama, na pitanje njihovog statu­sa i teritorijalno-političkog organizovanja daje posebnu težinu i značaj manjinskom pitanju. Ukazano je na zakonsku regulativu položaja i zaštite prava nacionalnih manjina, kao i na važnost manjinske politike za uspešnu integraciju pripadnika svih manjina u društvo uz očuvanje njihovog nacionalnog i kulturnog identiteta.

PERIODIKA

Geopolitical Processes and Ethnodemographic Changes in Serbia in the Late XX and Early XXI Century

In this paper will be presented the ethnic picture of the population of the Serbia and the ethnodemographic changes in period 1991-2002, caused by geopolitical processes, migration, natural movement, changed declaration on national affiliation, as well as some political and socio-economic factors. Ethnocentric migrations (voluntary and forced) primarily influenced on the change of ethnic structure of the Serbia, in the sense of creating nationally more homogeneous region, having in mind the national structure of refugee-population. On the other side, the emigration of some other nationalities which migrated to their mother countries due to political and economic reasons influenced on the ethnic structure, too. Spatial distribution of population according to nationality is an important aspect of demographic development conditioned primarily by ethnically differentiated natural growth and migrations, but also with the impact of numerous other factors. In Serbia is present an exceptional concentration and homogenization of population of certain nationalities. Due to specific territorial distribution and ethnic domination of relevant national minorities in border parts of the country, the question of their status and territorial-political organization gives special severity and significance to the minority question in Serbia. Having in mind that Serbia is a multiethnic and multiconfessional state, the protection of minorities rights and good inter-ethnic relations are necessary for peace, stability and democratic development of the Serbia and the Balkans region.

PERIODIKA

ETNOGENEZA KAO FAKTOR NACIONALNOG IDENTITETA ROMA

U članku se razmatra poreklo i migracije Roma iz prapostojbine, koje traju sve do današnjih dana, što je imalo uticaja na njihov položaj, etnokulturne karakteristike i formiranje specifičnog nacionalnog identiteta. Analiza je na osnovu brojnih naučnih izvora obuhvatila vreme doseljavanja i poreklo Roma na području Balkana i Srbije i pokazala da Romi predstavljaju etničku zajednicu koja se po svim obeležjima nalazi u najnepovoljnijem položaju jer nisu dovoljno integrisani u društvo i uključeni u socio-kulturne i ekonomsko-političke procese. Zbog nepovoljnog društvenog statusa i materijalne ugroženosti, kulturne i političke marginalizovanosti, Romi nisu zahvaćeni socijalnom mobilnošću koja bi pozitivno delovala na razvijanje svesti o sopstvenom nacionalnom identitetu, koji je specifičan i u stalnim promenama. Brojni problemi romske nacionalne manjine (strukturno siromaštvo, nepismenost, nezaposlenost, uslovi stanovanja i dr.) ne mogu se na pravi način rešiti bez multidisciplinarnog pristupa i dobrog poznavanja etnologije, lingvistike, demografije, sociologije, istorije i drugih srodnih naučnih disciplina. Zaključuje se da istraživanje porekla Roma ima veliki naučni i društveni značaj, a u nastojanju da ostvare svoja ljudska i manjinska prava, Romi se sve više bore i za očuvanje i unapređenje svog nacionalnog identiteta.

PERIODIKA

DEMOGRAFSKI TRENDOVI, POLOŽAJ I PRAVA SRBA U SLOVENIJI

Rad se bavi proučavanjem demografskog razvitka, položaja i prava Srba u Sloveniji koji su, pre raspada SFRJ i geopolitičkih promena, predstavljali jedan od šest konstitutivnih naroda, dok danas čine tzv. novu nacionalnu manjinu. Osnovni izvor podataka su zvanični popisi stanovništva imajući u vidu da su brojnost i etnička kompaktnost osnovni demografski faktori koji determinišu realizaciju prava i sloboda svake manjine. Takođe, rad predstavlja istraživanje socio-demografskih karakteristika, nacionalnog, kulturnog i jezičkog identiteta Srba, kao i načine njegovog očuvanja. Mada je društveni i pravni položaj srpske manjine određen evropskim standardima, analiza ukazuje na njihov nedefinisan položaj budući da još uvek nemaju priznat status nacionalne manjine, dok su u praksi suočeni sa većom ili manjom asimilacijom. U cilju potpunijeg ostvarenja manjinskih prava i poboljšanja položaja Srba veliki značaj ima, pored ustavnih zakona i ratifikovanja međunarodnih dokumenata i dobro osmišljena politika i pomoć matične države.

PERIODIKA

UTICAJ UNUTRAŠNЈIH MIGRACIJA NA DEMOGRAFSKI RAZVITAK SRBIJE

Migracije stanovništva na prostoru Srbije sastavni su deo njene prošlosti i sadašnjosti uslovljene istorijskim, ekonomskim, političkim i brojnim drugim činiocima. U radu se najpre istražuju migracije kao složen fenomen, zatim na osnovu popisnih podataka promene u kretanju migrantskog i autohtonog stanovništva, migrantska populacija prema vrsti migracija, kao i njihov uticaj na obim, prostornu distribuciju i osnovne demografske strukture. Unutrašnje migracije i njihov uticaj na populacioni razvitak Srbije u drugoj polovini 20. veka bile su značajne, podstaknute ubrzanim društveno-ekonomskim razvojem i urbanizacijom zemlje, prouzrokujući sasvim novu prostornu distribuciju stanovništva. U tom periodu najčešće preovlađuju migracije selo-grad, kao i preseljavanja između gradskih naselja, ali i migracije ka naseljima ili opštinama koja su se privredno brže razvijale. Na taj način migracije su s jedne strane dovele do znatne koncentracije stanovništva Srbije na malom prostoru, a s druge strane do naseljske dezintegracije i pražnjenja ruralnih područja.

PERIODIKA

ZA­ŠTI­TA LЈUD­SKIH I MA­NЈIN­SKIH PRA­VA RO­MA U ME­ĐU­NA­ROD­NOM ZA­KO­NO­DAV­STVU

Romi su uvek i svuda, u svim istorijskim periodima, u celom svetu i kod nas najugroženija i socijalno isključena manjinska zajednica prema kojoj je izražen najveći stepen diskriminacije i etničke distance. Romsku nacionalnu manjinu karakteriše prostorna getoiziranost, loši stambeni uslovi, socijalna segregacija, ekstremno siromaštvo, kao i izrazito visoke stope nepismenosti i nezaposlenosti. Cilj ovog rada je da pokaže kakvu i koliku zaštitu romskih individualnih i manjinskih prava pružaju međunarodnopravna dokumenta u okviru OUN, Saveta Evrope, OEBS-a i Evropske unije. Mada je normativna regulativa na relativno visokom nivou, ostaje problem njene efikasnije i doslednije implementacije u praksi, kao i pitanje u kojoj meri države poštuju obaveze koje su prihvatile.

PERIODIKA

MEĐUNARODNI ASPEKTI REGULISANJA POLOŽAJA I PRAVA NACIONALNIH MANJINA

Položaj nacionalnih manjina predstavlja jedno od ključnih političkih pitanja budući da manjine mogu biti faktor kako unapređenja međudržavnih odnosa, tako i stalni „kamen spoticanja“. Regulisanje i zaštita prava manjina su dobar pokazatelj efikasnosti manjinske politike, funkcionisanja političkih institucija, stepena demokratizacije, multikulturalnosti, bezbednosti i stabilnosti svake države. U okviru savremenih geopolitičkih odnosa, pitanje manjina nije više diskreciono pravo neke države, već je sve prisutnije posredno ili neposredno međunarodno regulisanje zaštite prava manjina. U ovom radu su najpre istaknute nedoumice i problemi u vezi termina i definicije nacionalnih manjina, kao i nepostojanje univerzalnih pravila i standarda kojima bi bio regulisan njihov status. Zatim, na osnovu poznavanja i analize dokumenata, konvencija i deklaracija Ujedinjenih nacija, OEBS-a i Saveta Evrope može se videti kompleksnost i značaj ove problematike, odnosno kako su i na koji način regulisana univerzalna ljudska prava i slobode, kao i položaj i zaštita nacionalnih manjina u međunarodno-pravnim aktima tih organizacija.

ç