Milena Pešić

Iskustvo

Institut za političke studije

2004-

Edukacija

Fakultet političkih nauka Univerziteta u Beogradu

Doktorske studije

2016

Fakultet političkih nauka Univerziteta u Beogradu

Magistarske studije

2007

Filološki fakultet Univerziteta u Beogradu

Diplomske studije

2004

Dr Milena Pešić je naučni saradnik u Institutu za političke studije. Autor je više radova iz oblasti medijskog diskursa, javne sfere, nacionalnog identiteta. Objavila je monografiju “Sloboda i javnost - određenje, problematizacija i značaj” (koautor Aleksandar Novaković, Institut za političke studije, 2008).

PERIODIKA

NACIONALNI IDENTITET I INTERKULTURNI DIJALOG

Kulturološki i kulturno-politički aspekti feno­mena nacionalnog identiteta, predstavljaju osnovni pred­met ovog istraživanja. Uspostavljanje interpretativnih relacija između kulture/kulturnog identiteta i nacio­nalnog identiteta ima za cilj fokusiranje na njegove pozitivne funkcije. S ciljem izdvajanja onoga što ovaj fenomen čini društveno produktivnim oblikom socijalne identifikacije od onog negativnog što ima svoje ishodište dru­gim fenomenima, odnosno širem društvenom, a pre svega političkom kontekstu, ostvaren je i osvrt na destruktivne posledice političke/ideološke instrumentalizacije identitetskog diskursa. Budući da se u literaturi neretko upravo kulturna i etnička dimenzija nacionalnog iden­titeta uzimaju kao sporne, u smislu opasnosti koje nose esencijalistička tumačenja, odnosno instrumentalizacije od strane političkih strategija, ovakav pogled znači i mogućnost potpunijeg razumevanja fenomena. Uspotavljanjem ovako postavljenih interpretativnih relacija između na­cionalnog identiteta i interkulturnog dijaloga moguće je ostvariti uvid u ono po čemu nacionalni identitet i interkulturni dijalog mogu biti kompatibilni; a jedna od vodećih ideja ovog rada upravo i jeste ta da nacionalni identitet, kao produktivan vid socijalne identifikacije u društvenoistorijski konstrukt, nije inkopatibilan s procesima međunarodnih integracija, odnosno sa interkulturnim dijalogom kao njihovom relevantnom sociokulturnom pretpostavkom.

PERIODIKA

JAVNOST: DISTINKTIVNA OBELEŽJA POJMA

Cilj ovog članka predstavlja pokušaj jednog kodiranja pojma javnosti. Kodiranje ovde podrazumeva kritičko propitivanje bazičnih, u velikoj meri suprotnih teorijskih pristupa fenomenu javnosti (diskurzivni i agregativni model), kao i na njemu zasnovano ustanovljavanje osnovnih, definišućih svojstava fenomena, odnosno onih elemenata i svojstava koja ona treba da poseduje da bi bila prepoznata kao objekt na koji pojam referira. Kodiranje ovde uključuje razgraničavanje značenja ovog pojma na dva nivoa: u odnosu na srodne kategorije kolektiviteta: društvenu grupu, masu i (medijsku) publiku; kroz uspostavljanje relacija između značenja pojma „javnost“ i značenja sinonimnih pojmova „javno mnjenje“ i „javna sfera“. Smisao ovog kodiranja sastoji se u utvrđivanju implikacija razlika u odgovorima na kontroverzno pitanje da li je javnost entitet na koji se može referirati, ili je samo konstrukt, pojam koji ima denotaciju ali ne i referenta; da li je taj referent odrediv kao subjekt, hipotetički kolektivitet, ili se o javnosti, osim kao o glasačkoj populaciji može govoriti samo kao o simboličkoj referenci (imaginarnoj publici) koja figurira u javnoj sferi.

PERIODIKA

JAVNOST I RACIONALNOST

Osnovni interes ovog rada predstavlja uspostavljanje relacija između dve temeljne kategorije društvene i političke misli - javnosti i racionalnosti. Kategorija racionalnosti vezuje se za paradigmu ukupnog procesa modernizacije zapadne civilizacije. Međutim, racionalnost se u savremenim tumačenjima fenomena sve više pokazuje kao izvorište brojnih kontroverzi; tako se ova kategorija javlja kao tačka razmimoilaženja potpuno oprečnih problematizacija u polju socioloških i društvenih nauka. Počev od veberijanskog viđenja racionalizacije kao nezaustavljivog procesa razvoja zapadne civilizacije koji vodi punoj dominaciji birokratskih superstruktura nad pojedincem, preko habermasijanskih koncepcija komunikativne racionalnosti ostvarene kroz diskurziv no obrazovanje političke volje, preko fukoovskih tumačenja koja razbijaju homogeni pojam racionalnosti izdvajaući njene posebne vidove generisane iz relacija znanja i moći i instrumentalizovane u cilju ostvarivanja moći skrivene iza naučnog i drugih diskursa koji se u javnoj sferi bore za prestiž u definisanju stvarnosti, njenih ključnih problema i njihovih rešenja.

PERIODIKA

SRBIJA U TRANZICIONOM EKVILIBRIJUMU - imperativi prevazilaženja stanja blokiranih reformi

Ovaj rad se bavi analizom osnovnih tranzicionih fa­za u Srbiji nakon oktobarskih promena od 2000. godine. Imajući u vidu bogato tranziciono iskustvo postkomunističkih zemalja, istaknuta je negativna ocena dosadašnjeg tranzicionog razvoja koji je okarakterisan kao „poseban slučaj“ neuspešnih i nedovršenih reformi. Nakon početnih pozitivnih koraka reformskih politika, transformacija zemlje je zaustavljena ulaskom u „tranzicioni ekvilibrijum“ stanje zaleđenih i prolongiranih promena koji najviše odgovara prvobitnim tranzicionim dobitnicima, uticajnim grupama i pojedincima iz poli­tike. Analizom prelomnih tačaka nedavne politič­ke prošlosti koja je dovela do poraznih rezultata autori konstatuju da se osnovni problem blokirane tranzicije sastoji u čvrstoj simbiozi politike i ekonomije na svim nivoima društvenog života. Ovakvo stanje je opasno, jer dugoročno može ugroziti krhki napredak ostvaren u sferi političkih sloboda i izgradnji demokratije u Srbiji. Stoga se osnovni kidanju ove veze i okretanju ka istinskim tranzicionim imperativima. Ti imperativi podrazumevaju neodložno izvršavanje čitavog seta tranzicionih mera: ekonomsku liberalizaciju, dovršetak privatizacije uz prethodnu denacionalizaciju i restituciju, smanjivanje državne administracije i izgradnju institucija vladavine prava.

 

PERIODIKA

UNAPREĐIVANJE DEMOKRATSKIH KAPACITETA MEDIJSKE KOMUNIKACIJE I KRITIČKA ANALIZA DISKURSA

Ovaj rad bavi se fenomenom medijske komunikacije iz perspektive uslova za razvijanje njenih demokratskih kapaciteta. Polazeći od temeljne važnosti koju javnost i normativni principi njenog funkcionisanja imaju za ostvarivanje demokratije, prikazani su diskurzivni model javnosti i proces socijalnog strukturiranja medijske publike u javnost, posredstvom medijske komunikacije. Istraživanje medijskog posredovanja društvene i političke stvarnosti foku­sirano je na ulogu javnih diskursa u procesu konstrukcije društvenih reprezentacija i identiteta, s posebnim osvrtom na njegovu političku dimenziju. Označavanje stvarnosti posredstvom diskursa shvata se kao fenomen ključan za razumevanje medijske proizvodnje značenja, ali i kao svojevrsni fon svih strategija medijskih manipulacija. Posmatrana u tom kontek­stu, kritička analiza diskursa ima veliku važnost za unapređivanje demokratskih kapaciteta medijske komunikacije zato što upravo kroz analizu jezičkih (diskurzivnih) struktura razobličava poredak moći u društvu, čineći vidljivim mehanizme kojima se taj poredak uspostavlja, manifestuje i reprodukuje. Na temelju ovih analiza rad pruža konceptualne, teorijske i metodološke osnove za kritičku analizu medijskog diskursa, koja predstavlja jedan od ključnih preduslova za ostvarivanje otvorenosti, racionalnosti i suverenosti javne sfere, kao konstitutivnih principa demokratske komunikacije.

 

PERIODIKA

NACIONALNI IDENTITET U DISKURZIVNOJ PRAKSI: JEDNO PROMIŠLJANJE U MULTIDISCIPLINARNOM KLJUČU

Ovaj rad bavi se multidisciplinarnim istraživanjem problema nacionalnog identiteta shvaćenog kao društveni konstrukt. S tim ciljem u uvodnom delu rada istraživan je socijalnopsihološki aspekt fe­nomena, potom je fokus pomeren na konstruktivni značaj jezika/diskursa za njegovo društveno definisanje i redefinisanje, odnosno njegove javne artikulacije. Završni deo rada posvećen je javnim diskursima kolektivnog samopoimanja i njihovoj političkoj i ideološkoj upotrebljivosti. Pri tom, opservacije su bile fokusirane na tri oblika političkog stere­otipa, koji se zbog široke upotrebe i održivosti kako u javnim tako i u svakodnevnom diskurzivnim praskama mogu posmatrati kao posebni diskursi; to su: „zbirno karakterisanje“ nacije, mitske reminiscencije i prostorno-vremensko mapiranje u nacionalnom ključu. Ovakvim pristupom nastojali smo da prevaziđemo dihotomizaciju prirode ovog fenomena na političku i kulturnu dimenziju, uspostavljanjem složenijih relacija između jezika, etnokulturne i političke dimenzije nacionalnog identiteta.

 

PERIODIKA

MEDIJSKE MANIPULACIJE I JAVNI POLITIČKI DISKURS

Medijske manipulacije, njihove tehnike i mehanizmi potencijalnog delovanja na medijsku publiku istražuju se u ovom radu kao neizbežni činioci konstituisanja javnih političkih diskursa. Najpre je dat sumarni prikaz „ideološkog rada medija“ kao svojevrsni fon manipulacija, kako bi postalo jasnije kako se propaganda i politički marketing situiraju u određeni društveni i politički kontekst. Kroz prikaz bazičnih principa i tehnika propagande demonstrirani su načini na koje se izborom, organizacijom i kontekstualizacijom činjenica kreiraju željene interpretacije i ostvaruju efekti persuazije. U doba ekspanzije kulture promocije/PR delatnosti i istraživanja javnog mnjenja, savremeni mediji na ovaj način postaju središnja tačka začaranog kruga u kojem rezultati istraživanja javnog mnjenja i političkog marketinga upravljaju izborom političkih ciljeva koji se nude javnosti. Dugoročno posmatrani, efekti ovakvog stanja stvari predstavljaju ozbiljnu pretnju razvoju demokratije, s jedne strane jačanjem privida demokratske komunikacije, a s druge strane stvaranjem apatične, konfuzne, nepoverljive i/ili apolitične medijske javnosti.

 

PERIODIKA

MEDIJSKE MANIPULACIJE I JAVNI POLITIČKI DISKURSI

Medijske manipulacije, njihove tehnike i mehanizmi potencijalnog delovanja na medijsku publiku istražuju se u ovom radu kao neizbežni činioci konstituisanja javnih političkih diskursa. Najpre je dat sumarni prikaz „ideološkog rada medija“ kao svojevrsni fon manipulacija, kako bi postalo jasnije kako se propaganda i politički marketing situiraju u određeni društveni i politički kontekst. Kroz prikaz bazičnih principa i tehnika propagande de monstrirani su načini na koje se izborom, organizacijom i kontekstualizacijom činjenica kreiraju željene interpretacije i ostvaraju efekti persuazije. U doba ekspanzije kulture promocije/PR delatnosti i istraživanja javnog mnjenja, savremeni mediji na ovaj način postaju središnja tačka začaranog kruga u kojem rezultati istraživanja javnog mnjenja i političkog marketinga upravljaju izborom političkih ciljeva koji se nude javnosti. Dugoročno posmatrani, efekti ovakvog stanja stvari predstaljaju ozbiljnu pretnju razvoju demokratije, s jedne strane jačanjem privida demokratske komunikacije, a s druge strane stvaranjem apatične, konfuzne, nepoverljive i/ili apolitične medijske javnosti.

 

PERIODIKA

KETMAN - TRANSIDEOLOŠKI FENOMEN ILI POJAM KOJI MASKIRA STRAH I OPORTUNIZAM

Osnovni cilj ovog rada je razmatranje pluralne pri­rode fenomena „ketman“ koji se kao veština dvoličnosti istovremeno manifestuje u sferi (političke) komunikacije, u socijalno-psihološkoj ravni i na individualnopsihološkom planu. Ovako sagledan, „ket­man“ se pokazuje i kao oblik disimilacije, skrivena forma (političkog) neslaganja i kao sistem reagovanja na političku represiju, odnosno društveno oblikovana forma skrivanja, te kao takav predstavlja transcivilizacijski i transideološki fenomen koji zavređuje naučno istraživanje.

 

PERIODIKA

JAVNOST: MEDIJSKI DISKURS, KULTURA I MOĆ

Osnovno teorijsko usmerenje ovog članka predstavlja istovremeno razmatranje fenomena javnosti kao sociokulturnog pro­stora, odnosno kao specifičnog prolaznog oblika društvenog komuniciranja i grupisanja. Istraživanje pojma javnosti u ovom radu tako je organizovano da uključi opserviranje određenih aspekata relacija javnosti i medijske publike, kao i relacije javnosti i kulture, odnosno kulturnih sklonosti shvaćenih kao „društveni modeli jastva“ Ovde smo takođe uveli i sa problemom javnosti povezali i specifično interpretirane pojmove diskursa i identiteta, a u kontekstu razmatranja relacija javnosti i društvene moći. Kontroverza u vezi s problemom ovih relacija sastoji se u razmimoilaženju polaznih usmeravanja teorijske pažnje na razmatranje društvene moći javnosti s jedne strane (J. Habermas o moći javnog diskursa), ili fokusiranje na odnose moći unutar javne komunikacije, dominantnog diskursa u javnoj sferi (M. Fuko o diskursu moći). U ovom radu smo kao posebno važno izdvojili teorijsko usmerenje V. Prajsa. Ono je usredsređeno na povezivanje proučavanja individualnih i kolektivnih procesa saznanja i odlučivanja/formiranja mišljenja, u okviru istraživanja procesa društvene komunikacije.

PERIODIKA

MODERNA I POSTMODERNA TUMAČENJA JAVNE SFERE

Cilj ovog rada je prikaz bazičnih kontroverzi u shvatanju javne sfere na liniji razdvajanja moderne i postmoderne misli. S tim ciljem, opservirane su prvo bazične ideje habermasovskoarentijanskog (modernog) koncepta javne sfere, a potom upoređivane sa idejama Mišela Fukoa, Žana Bodrijara i Fransoa Liota­ra, koje oličavaju tri tipa savremenih, postmodernih primedbi ovom konceptu: tip primedbi koje se vezuju za postavku moći (M. Fuko), epistemološke primedbe (F. Liotar) i ontološke primedbe (Ž. Bodrijar). Iako je reč o nepomirljivosti teorijskih pozicija, ona ne mora da znači nužnost odbacivanja neke od njih, već, naprotiv podsticaj njihovim daljim problematizacijama i (ne)mogućim harmonizacijama. Jer, iako savremena osporavanja narativa javnosti imaju svoju nesumnjivu relevantnost, pitanje je da li bez normativnih polazišta koncept javne sfere može biti socijalni projekat relevantan za kritiku i unapređivanje demokratskih praksi u savremenom društvu.

PERIODIKA

FILOZOFIJA ZLA

Prikaz knjige: Laš Fr. H. Svensen, Filozofija zla, prevod s norveškog: Nataša Ristivojević Rajković, Geopoetika, Beograd, 2006.

PERIODIKA

MULTIKULTURALIZAM I INDIVIDUALNA PRAVA - Nekoliko zabeležaka povodom Kimlikinog tretiranja faza multikulturalizma

Ovaj rad bavi se načelnim problematizovanjem trenutne pozicije multikulturalizma kao političke i filozofske teorije. Naime, kroz preispitivanje triju faza debate kroz koje je prošao multikulturalizam, po viđenju jednog od njegovih najeminentnijih zagovornika, Vila Kimlike, u radu se pokazuje da je prelaz iz prve, čisto komunitarno orijentisane faze multikulturalizma u drugu, liberalno orijentisanu fazu, teorijski neopravdan i nezasnovan, te da stoga i trenutna preokupacija multikulturalizma iskazana kroz “treću” fazu nije po sebi samorazumljiva. Preispitivanje Kimlikinog legitimizovanja pozicije multikulturalizma odvija se kroz nekoliko koraka. U prvom koraku se dokazuje da multikultu­ralizam u svojoj nameri da se integriše sa elementima liberalne teorije neminovno vrši nedozvoljenu redukciju i osiromašenje pojma individualnih prava i sloboda, kako su one koncipirane u tradiciji klasičnog liberalizma. U drugom koraku, pokazuje se da takav postupak i takva strategija nisu karakteristični samo za multikulturalizam, već i za čitav skup političkih teorija koje polaze od paradgime i vrednosnog sklopa “države blagostanja”. Na taj način, problematizuju se osnovni pojmovi ovih teorija (“politika redistribucije”, “grupna prava”, “pozitivna diskriminacija”, “pozitivna sloboda”, “politika priznanja”) da bi se ukazalo na njihovo antiliberalno značenje i, povratno, da i multikulturalizam ne zaslužuje epitet “liberalne teorije”. Krajnji zaključak je da se multikulturalizam teško može odbraniti od optužbe za kolektivizam.

PERIODIKA

PROBLEM IDENTITETA I MULTIKULTURALIZAM

U ovom radu pokušali smo da, polazeći od uvida u složenost problema identiteta i kulture, kao i njihovih relacija, kroz deskripciju multikulturalističkog pristupa istim, postavimo pitanja vezana za značenjske redukcije kojima je pojam identiteta izložen u diskursu multikulturalizma. S tim ciljem u uvodnom delu rada ponuđen je kratak osvrt na najrelevantnija shvatanja identiteta, kako ličnog tako i socijalnog, odnosno ukazano je na ključne socijalnopsihološke mehanizme kojima se on gradi, kao i na razlike između ranijih i savremenijih pristupa u njegovom razumevanju. Nakon toga, dat je prikaz osnovnih polazišta multi­kulturalizma sa fokusom na konceptu javnog priznanja manjinskih identiteta, odnosno njihove zaštite posebnim pravnim statusom, uvođenjem „grupno diferenciranih prava“. Cilj ovog prikaza bio je da se pokaže koliko je „tanka“ multikulturalistička argumentacija za uvođenje kategorije kolektivnih identitetskih prava i koliko ona ne može da iskorači iz političkog okvira. Razmatranje problema socijalne konstruisanosti identiteta, njegove veli­ke uslovljenosti, kako vladajućim stereotipima u datom društvu, tako i dominantnim diskursima koji figuriraju u javnoj sferi, odnosno diskursima kojima pojedinac raspolaže unutar svoje kulture, trebalo je da pokaže koliko je „politika priznanja“ kao pri­stup identitetu problematična sa stanovišta stvarnog razumevanja kompleksnosti njegove prirode i složenosti procesa koji mu stoje u osnovi. Bavljenje problemom javne sfere trebalo je da ukaže na kompleksnost socijalnog/komunikacijskog konteksta unutar koga se odvijaju procesi socijalnog predstavljanja identiteta i afirmisanja kultura. Iz savremene teorijske debate koje je teorija javne sfere Jirgena Habermasa pokrenula u naučnim krugovima, izdvojeni su oni argumenti kritike Habermasovog koncep­ta koji ukazuju na ključne promene u razumevanju javne sfere. Ova pomeranja u shvatanju u velikoj meri ocrtavaju liniju multikulturalističkog horizonta, u kome javnu sferu sagledavamo kao pro­stor otvorenosti za različite „glasove“, identitete, interese, kulture, i kao sferu stalnih promena koje donose komunikativne prakse, kako u odnosu snaga među vladajućim i konkurentskim dis­kursima, tako i u smislu identiteta koji se u njoj promovišu i transformišu.

PERIODIKA

MEDIJSKA PROIZVODNJA ZNAČENJA: kritika jednog redukcionističkog poimanja relacije mediji - poruka - javnost

Polazeći od temeljne važnosti koju javnost ima za funkcionisanje demokratije i normativnih pretpostavki koje se vezuju za njeno funkcionisanje, u ovom radu nastojali smo da istražimo relacije medijskog posredovanja društvene/političke stvarnosti i procesa konstituisanja javnosti/javnog mnjenja. Propitivanje ove relacije preduzeto je s ciljem ukazivanja na složenost samog fenomena medijacije s jedne strane, i specifičnu vrstu uticaja koju on ima na procese formiranja javnog mnjenja o nekom pitanju od opšteg značaja, s druge strane. Smisao preduzetog istraživanja sastoji u nastojanju da se pokaže kakva pojednostavljenja sadrže aprioristički postavljene teze o medijskim manipulacijama kao vrsti persuazivne medijske komunikacije koja publiku transformiše u masu podložnu njenim uticajima. Teorijski uvod imao je za cilj da u kratkim crtama prikaže principe funkcionisanja javnosti u demokratskom društvu, odnosno da uvede osnovne teorijske pojmove, objašnjavajući njihovu upotrebu. Tako se u ovom radu pošlo od diskurzivnog koncepta javnosti koji je određuje kao diskurzivnu/medijsku publiku koja (racionalno) rezonuje o pitanjima od opšteg značaja, i od određenja javne sfere kao institucionalnih, konceptualnih, duhovnih i medijskih uslova za funkcionisanje ovako shvaćene javnosti; odnosno kao komunikacijskog kompleksa koji podrazumeva i javnu artikulaciju, katalog ideja, kognitivne matrice, i mrežu medijskih komunikacija; kao diskontinuiranog, heterogenog i mnogostrukog javnog prostora samo privremeno i apstraktno objedinjenog svojevrsnom stalnošću odnošenja unutar dinamike javnih odnosa. Pojam medijske javne rasprave figurira u ovom razmatranju kao kontekst paradigmatičan za sam proces medijske komunikacije i kao primarni kon­tekst informisanja građana o društvenoj/političkoj stvarnosti i njenim relevantnim problemima; kao kontekst na osnovu kojeg se izgrađuje mnjenje o aktuelnim, opšterelevantnim pitanjima društvene stvarnosti. U radu je potom izložena kontroverza vezana za pitanje da li se publika masovnih medija može jednoznačno svoditi na masu podložnu manipulacijama, odnosno data je teorijska argumentacija zašto je to neprihvatljivo. Poseban fokus argumentacije bio je na teorijskim postavkama Vinsenta Prajsa koji je svojim istraživanjem povezao razmatranje individualne kognicije u kontekstu dinamike društvene grupe i procesa socijalnog strukturiranja medijske publike u javnost, posredstvom društve­ne komunikacije, odnosno praćenja medijskih rasprava o pitanjima od opšteg značaja. Cilj ovog teorijskog prikaza bio je razvijanje teze da se posredstvom učešća u javnoj medijskoj raspravi „masa“ gledalaca transformiše, odnosno strukturira u javnost. Opserviranje kompleksnosti samog procesa medijskog posredovanja društvene stvarnosti, kao i savremenih medijskih uslova, sagledanih kao važni činioci procesa medijacije imali su funkciju argumentacije teze da su redukcije medijske publike na masu neprihvatljive. Signifikacija stvarnosti, odnosno proces medijske proizvodnje značenja, opservirana je kao fenomen ključan za razumevanje medijskog posredovanja stvarnosti, odnosno kao svojevrsni fon svih medijskih manipulativnih strategija.

PERIODIKA

KONCEPTUALNE OSNOVE ISTRAŽIVANJA RELACIJA DISKURSA, MOĆI, POLITIKE I DEMOKRATIJE

Diskursi predstavljaju socioligvističke fenomene čija je analiza od nesumnjivog naučnog značaja; jer oni nisu samo važni činioci društvene komunikacije već su i blisko povezani s na­činom na koji je određeno društvo uređeno i na koji se njime upravlja. To nas upućuje na važnost istraživanja uloge vladajućih/ javnih diskursa u konstrukciji socijalnog života, društvenih predstava i identiteta, kao i analizu njene političke dimenzije. Relevantnu teorijsku osnovu ovakvih istraživanja predstavlja propitivanje relacija diskursa, moći i politike. Jedno od nezaobilaznih polazišta ovakvih konceptualnih analiza svakako je istraživanje, u poslednje dve decenije naučno veoma produktivnog, pojma diskurs, odnosno pružanje neke vrste kodiranja njegovog značenja, ukazivanjem na njegove različite dimenzije i različite kontekste njegove upotrebe. Upravo s tim ciljem, na početku ovog rada dali smo prikaz osnovnih značenja pojma diskurs, uz izvestan komentar i utvrdili osnovne linije konceptualizacije ovog pojma, kroz sintetizujući pogled na širenje i bogaćenja ovog pojma koji je od tehničkog (lingvističkog) termina, interdisciplinarnim razvijanjima i specifikovanjima izvajan u polivalentno oruđe društvene analize. Politički potencijal jezika i njegova (zlo)upotreba ušli su u splet interdisciplinarnih tumačenja u raznim sferama i nivoima ispoljavanja. Diskurs se posmatra kao svojevrsna jezička struktura čija društvena upotreba znači posedovanje određene moći. Povezujući u svojim istraživanjima pojam diskursa sa pojmom moći, Mišel Fuko dao je osnovni podsticaj ovakvim proučavanjima, pa je njegovim teorijskim postavkama pružena posebna pažnja u ovom radu. Kao svojevsni vid poentirajućeg zaključnog razmatranja, nasuprot Habermasovom pojmu komunikativne moći kao moći diskursa, postavili smo Fukoovski shvaćeni diskurs moći i upoređivanjem njihovih suprotnih pozicija ukazali na dve krajnje tačke u konceptualizacii diskursa i moći koja za njega vezuje.

PERIODIKA

NACIONALNI IDENTITET: IZMEĐU KONTINUITETA I PROMENLJIVOSTI

Polazna teza ovog rada da se društveni fenomeni nacija i nacionalni identitet ne mogu bez neprihvatljivih redukcija svoditi na ideologiju ili oblik politike, već da ih treba posmatrati šire, u antropološkom i kulturološkom ključu i uvek u sociokulturnom konekstu kako bi se potpunije razumeli, razvijena je kroz uvodno razmatranje kulturološke ravni nacionalnog identiteta shvaćenog kao društveni konstrukt; povezivanjem ideja Benedikta Andersona, Entoni Smita i Žan Fransoa Bajara. Centralna linija problematizovanja u ovom radu postavljena na relaciji datost/trajnost/određenost: konstruisanost/promenljivost/fluidnost, razvijana je kroz dva konceptualna povezivanja: kroz uspostavljanje veza između etničkog i nacionalnog identi­teta iz perspektive razmatranja njihove zajedničke „kulturne konfiguracije“ čije je osnove ponudio Smit; uz koje, kao vid njemu suprotstavljenog pogleda, preduzeto i opserviranje interaktivne dinamike uspostavljanja i menjanja etničkih granica, sa fokusom na idejama Frederika Barta. Drugi smer tematizovanja trajnosti i promenljivosti vodio je je kroz problematizovanje pojma kulturnog identiteta, kroz prikaz osnovne kontroverze u tumačenju njegovih relacija sa nacionalnim identitetom na liniji esencijalizacija relativizacija. Zaključno razmatranje vodilo je delimičnom prihvatanju teze da je izgradnja razlika, kao osnova za samoidentifikaciju kolektiva, promenljiv produkt podložan oblikovanju, ali samo u meri u kojoj ono uvažava kulturološke mehanizme i procese označavanja koji daju karakter specifičnog kontiniuteta nacionalnim identifikacijama, kroz uspostavljanje simboličko-aksioloških struktura kao oblika trajnosti unutar dinamike promena imanentnih društvu i kulturi uopšte.

PERIODIKA

CIVILIZACIJA - ŠEST UBISTVENIH APLIKACIJA ZA MOĆ ZAPADA

Prikaz knjige: Najl Ferguson, Civilizacija, Službeni glasnik, 2013, 446 str.

PERIODIKA

NACIONALNI IDENTITET I MITSKI OBRASCI KOLEKTIVNE SAMOIDENTIFIKACIJE: SATIRIČKA DEKONSTRUKCIJA

Ovaj rad bavi se društveno-istorijskom konstruktom srpskog nacionalnog identiteta, sa ciljem problematizovanja raskoraka između mitskih obrazaca nacionalne (samo)identifikacije, s jedne strane, i karakternih odlika i obrazaca ponašanja devetnaestovekovnih Srba identifikovanih u satiričkim projekcijama Domanovićevih alegoričnih pripovedaka, s druge strane. U radu su najpre razmatrani relevantni društveni i kulturološki mehanizmi koji stoje u osnovi stvaranja mitskih/epskih autostereotipa, kao bazičnih pretpostavki za ovaj vid nacionalnih identifikacija. Ova razmatranja konkretizovana su analizom epskih i mitskih osnova srpskog nacionalnog karaktera, zasnovanih na uvidima istraživanja vodećih autora prve polovine dvadesetog veka – Slobodana Jovanovića, Jovana Cvijića, Miloša Đurića i Vladimira Dvornikovića. Rezultati analize potvrđuju tezu o usmenom, epskom karakteru prvobitnih konstituenata srpskog nacionalnog karaktera (narodne pesme, kosovski mit i Njegoševa dela). Pokazano je na koji način su osnovna etička načela, vrednosti i obrasci mišljenja, osećanja i ponašanja sadržani u epskim i mitskim usmenim predlošcima transponovani u nacionalnu karakterologiju Srba. Obrazložena je trajnost mitskih/epskih ishodišta nacionalnih identifikacija, nasuprot promenljivosti nacionalnih ideologija. U tom kontekstu, specifikovani su i primerima ilustrovani mehanizmi posredstvom kojih satira dekonstruiše stereotipne predstave o vlastitom narodu, koje inače retko postaju predmet preispitivanja. Time je potvrđena ključna društvena uloga satire kao kritičko-korektivnog elementa u sistemu nacionalnih identifikacija, ali i kao nosioca potencijala za reafirmaciju bazičnih vrednosnih orijentira sadržanih u epskim i mitskim ishodištima srpskog nacionalnog identiteta.

PERIODIKA

KOSOVSKI MIT: STVARNO I VIRTUELNO TLO SRPSKOG DUHOVNOG I KULTURNOG IDENTITETA

Prikaz knjige: Sanja Bošković, Kosovski kulturološki mit, Beograd: Službeni glasnik, 2014, 488 str.

PERIODIKA

Ketman – Transideological Phenomenon or Concept That Masks the Fear and Opportunism

The research on the pluralistic nature of the phenomenon of “ketman”, which is at the same time as the art of duplicity, manifested in the sphere of (political) communication, social- psychological and psychological level is the main topic of this paper. Czeslaw Milosz‘s interpretation of this phenomenon was more than instructive in this regard, so his insight gained the central importance in the paper. As a form of dissimulation, the system of response to the political repression, a hidden form of (political) differences and socially shaped form of concealment ,”ketman” presents a very complex phenomenon that goes well beyond such a term for  masking the sheer fear and opportunism, as determined by one of the critics of Czeslaw Milosz’s study. Starting from the idea of a religious mask, taken from the Islamic tradition, Czeslaw Milosz singled out two of its dimensions: the moral principle that justifies the application of religious cunning disguise, thus providing a kind of satisfaction and sense of superiority of one who practices ”ketman”, and the moment of the hypocrisy of skills. These two dimensions of Gabineau's idea were developed by deepening their psychological, cultural and anthropological sense. Exploring the phenomenon of “ketman” in Polish society under Stalinist repression, the author has come to the definition of modern ideological forms of “ketman”: “national ketman”, “ketman of revolutionary purity”, “ketman metaphysical”, “aesthetic ketman” and “ethical ketman”. Offering meticulous analysis of the circumstances, reasons and consequences of each of these types of “ketman”, both for those who practice them directly and for the society as a whole, the author has focused on the socio-psychological level of phenomena. Thus, in the falsification of identity to the public in its need to survive revealed a complex acrobatics of the mind which should do the cunning duplicity and preserve the moral and psychological coherence despite segregation, and destructive consequences of this form of selfmanipulation. Taking into account all these dimensions of its expression, it can be concluded that “ketman” is transcivilisational and transideological phenomenon, and that the degree of application of “ketman” in a society is an indicator of its repressive system of government, disorders in relations between the private and public spheres, and the states of the public life of that society, as well as its political culture.

ç