Aleksandar Saša Gajić

  • Adresa: /
  • Email: /
  • Telefon: /
  • LinkedIn: /

Institut za evropske studije

PERIODIKA

EVROATLANTSKE INTEGRACIJE, SRBIJA I ZAPADNI BALKAN POSLE „BREGZITA“: GEOPOLITIČKE OKOLNOSTI

U radu se posmatraju posledice «Bregzita» na odnose unutar EU i evroatlanske integracije Srbije i regiona «Zapadnog Balkana. Dok je u prethodni decenijama EU težila da utiče na stabilizaciju prostora Balkana usled bojazni od širenja «balkanizacije» na prostore Evrope, danas neintegrisani deo Balkana strahuje od posledica «bregzitizacije» EU. Prvi deo rada posvećen je razumevanju koncepta «Zapadnog Balkana» u savremenom političkom diskursu i klasičnih geopolitičkih odlika ovog podneblja, a zatim i geopolitičke pozicije Srbije. U drugom delu rada se prelazi na tumačenje savremenih geopolitičkih odnosa u kontekstu «Bregzita» i njegovih posledica, da bi se na kraju rada analizirale moguće posledice svih ovih odnosa evrointegracije Srbije i Zapadni Balkan uzimajući u obzir sve postojeće geopolitičke okolnosti.

PERIODIKA

TRI FAZE POLITIČKE IGRE U KASPIJSKOM PODRUČJU

U ovom radu autor istražuje dimenzije i razvoj geopolitičkog nadmetanja oko korišćenja i transporta energenata iz Kaspijskog područja do svetskog tržišta, kao i njegove šire geoekonomske i političke ciljeve. Uočavajući glavne državne aktere, njihove interese i ciljeve, rad se usmerava na objašnjavanje toka «Nove velike igre» i njene tri dosadašnje faze: onu pre 11. septembra 2001. godine, koja je protekla u ruskim pokušajima zadržavanja prima­ta u transportu energenata na ovom delu postsovjetskog prostora; drugu, nakon 11. septembra 2001. godine, koja je protekla u znaku «uskakanja» SAD na ovaj prostor i njihove inicijative koja je pretila da promeni odnos snaga; i treću, nakon 2005. godine, koja predstavlja period ponovnog preokreta u kome Rusija i njeni saveznici ponovo preuzimaju primat u «Novoj velikoj igri» i najveći deo ovoga prostora do daljnjeg pretežno zadržavaju u sopstvenoj interesnoj sferi.

PERIODIKA

IZMEĐU CARSTVA „ZEMALJSKOGA“ I „NEBESKOGA“

Rad proučava procese i dešavanja u Srbiji nakon kulminacije kosovske krize u ključu „kosovskog zaveta” odnosno „kosovskog mita”. Ukazujući na njegove pogrešne interpretacije u odnosu na izvorno hrišćansko značenje o opredeljenju „između zemaljskog i nebeskog”, kao i istorijski značaj i životni uticaj ne samo na identitet već i za sva prelomna opredeljivanja u istoriji srpskog naroda, u radu se nadalje sadašnja situacija u Srbiji posmatra kroz prizmu “kosovskog zaveta”, kako u javnopolitičkoj, tako i privatnoj sferi, u kojima se odigrava „svakidašnjica izbora između nebeskog i zemaljskog”.

PERIODIKA

DUHOVNE I CIVILIZACIJSKE OSNOVE SVETSKE EKONOMSKE KRIZE

Objašnjavajući savremenu svetsku ekonomsku krizu nastalu kroz uvišestručavanje finansijskog kapitala u odnosu na realni kapital što je kroz procese globalizacije dislociran, a potom informatičkim sredstvima dalje umnožavan i ubrzavan u svom kretanju, rad pokazuje da je njegov teorijski temelj u vidu uverenja u permanentni, beskonačni rast imanentan slobodnom tržištu ima vrednosne, civilizacijske temelje. Posmatrajući kroz prizmu vrednosnih i civilizacijskih uverenja njegove duhovne osnove i filozofske izraze, autor u njemu pronalazi simptome kraja moderne epohe i nemogućnost da se, iz perspektive modernosti i postmodernosti, ekonomsko civilizacijska kriza prevaziđe, budući da je njen glavni problem, odnošenje pojedinca i zajednice, čoveka i prirode, tvorevine i Tvorca, u svom korenu, i istorijski i suštinski, duhovni, odnosno religiozni.

PERIODIKA

PSEUDOMORFOZA ELITA: KULTURNO-ISTORIJSKI PREGLED

Postocijalistička tranzicija istočnoevropskih zemalja dve decenije je proticala u preuzimanju zapadnog neoliberalnog kulturnog obrasca i društvenoj transforma­ciji u skladu sa njim, po principu odozgo na dole, od elita prema narodu. Ona je dovela, u različitom stepenu i sa različitim posledicama, do društvene pseudomorfoze do kulturnoistorijske pojave kada se jedan kulturni obrazac, njegove forme i diskursi „neprirodno“ nakaleme na drugi kulturno-istorijski tip i njegovo nasleđe, potisnu njegov razvoj, stvarajući veštačke društvene forme, otuđenje na liniji elita-narod, vodeći ka klijentilističkoj stagnaciji društva u kojoj postoji duboko nerazumevanje i „kul­turni rat“ na relaciji „dominantnih manjina“ i obespravljog „unutrašnjeg proleterijata“ (Tojnbi). Rad stoga daje istorijski pregled tipičnih pseudofomorfoza elita i njihovog sukoba sa narodom, od antičkih vremena preko kompra­dorskog fenomena u periodu kolonijalnih osvajanja sve do, za postsocijalističku analizu ključnog, „ruskog slučaja“ i ostalih slučaja pseudomorfoza pod rukovodstvom elita sa namerama modernizacijskih stremljenja (kemalistička Turska, šahov Iran itd.) kao i njima suprotnih primera, kako bi se kroz ovaj pregled uočile osnovne istorijske tendencije „kulturnog rama“, društvenih polarizacija i sukoba kao posledica kulturnih promena u njihovom višelinijskom razvojnom toku.

PERIODIKA

SAD I RASPAD JUGOSLAVIJE - Pogled iz dvadesetogodišnje perspektive

U radu se iz dvadesetogodišnje perspektive preispituje uloga politike SAD u periodu raspada Jugoslavije imajući u vidu uobičajena mišljenja stručne javnosti o dve njene faze; prve u kojoj su se SAD deklarativno zalagale za očuvanje SFRJ nasuprot nemačkim zahtevima za priznavanje nezavisnosti Slovenije i Hrvatske, i druge, od početka 1992. godine kada su SAD počele da prednjače u zagovaranju priznanja nezavisnosti svih jugoslovenskih republika i kažnjavanju Srbije, tj. SRJ. Rad prati evoluciju celog procesa raspada SFRJ, imajuću pri tome u vidu odnos načina mešanja SAD u jugoslovensku krizu, njene strateške prioritete i ciljeve, kao i nesporne ishode koji su, u gotovo svim bitnim elementima, odgovarali ovim ciljevima. SAD na prostoru bivše Jugoslavije, ali i širih geopolitičkih planova. Na osnovu svega toga nameće se hipoteza da su u svim fazama jugoslovenske krize SAD bile vođene pre svega interesnim, realpolitičkim razlozima, koji su se u svojim različitim vidovima tj. načinima mešanja u tok krize menjali u zavisnosti od međunarodnih prilika i stanja na terenu, budući da se ovi strateški ciljevi nikako nisu mogli ostvariti bez jasnog i konsekventnog strateškog delovanja.

PERIODIKA

PERSPEKTIVE SRPSKO-RUSKIH ODNOSA U KONTEKSTU SAVREMENE SVETSKE KRIZE

Posmatrajući dobro poznate kulturno istorijske temelje (poreklo, srodni jezici, tradicija istočno-vizantijskog pravoslavlja) srpsko-ruskih odnosa kroz kratak pre­sek njihovog razvoja u prethodna dva veka, u radu se opisuju tri aktuelna stuba saradnje Srbije i Rusije: kulturno-politički, interesno spoljnopolitički i strateško geoenergetski i geopolitički. Ukazujući na brojne analogije u istorijskim procesima dva društva što upućuju na dubinsku, sudbinsku i duhovnu povezanost rad nadalje posmatra perspektive srpsko-ruskih odnosa u kontekstu sveobuhvatnosti savremene svetske krize kao krize kraja modernosti, upravo u razvojnom kontekstu i srpskog i ruskog društva te njihovim dosadašnjim postocijalističkim razvojem.

PERIODIKA

KOSOVO I METOHIJA - POSTMODERNI GEOPOLITIČKI EKSPERIMENT

Prikaz knjige: Milomir Stepić, Kosovo i Metohija - postmoder­ni geopolitički eksperiment, Institut za političke studije, Beograd, 2012.

PERIODIKA

„ZAPADNI BALKAN“ U SAVREMENOM POLITIČKOM DISKURSU

Pojmovi u javnoj sferi često predstavljaju oruđa političkog diskursa koji sugerišu znamenja, menjaju percepciju a potom i ponašanje onog ko ih usvoji, što je i krajnji cilj diskurzivnog delovanja. Pojam „Zapadnog Balkana“ jedan je od takvih pojmova u regionalnoj geografiji i politici gde se objedinjuje istorijsko-razvojna percepcija sa strateškim interesno-politimkim projekcijama, upravo kroz njihovo imenovanje i određenje. Termin je izmišljen krajem dvadesetog veka od strane zvaničnika EU i vezan je za postkonfliktni menadžment prostora bivše Jugoslavije od strane Evropske unije, a potom i za eventualne evrointegracije. U radu se analiziraju brojne implikacije koje ovaj termin diskurzivno projektuje - od vrednosne neupitnosti odnosa „periferije“ ka integrativnom „centru“, zaklanjanja ne­kih neželjenih aspekta prošlosti, preko interesnih projekcija i okvira u kojima ce odvija „dobrosusedska saradnja“, pa sve do pogleda na ove aspekte iz ugla srpskih interesa, kao i na adkevatnost perspektive ovog koncepta u izmenjenim međunarodnim prilikama nakon izbijanja Svetske ekonomske krize i približavanja multipolarne epohe.

PERIODIKA

GLOBALIZACIJA KULTURE I IDENTITET - O JEDNOJ LOKALNOJ ZABLUDI

Procesi globalizacije kulture vode ka prilagođavanju, tj. modifikacii postojećih kultura i kulturnih obrazaca, kao i postepenom prihvatanju onih kulturnih vrednosti koje su sabrazne principima liberalne demokratije i tržišne ekonomije. U odnosu na viđenja globalizacijskih procesa, istraživači kulturne globalizacije se pretežno dele u četiri glavne grupe: one koji u kulturnoj globalizaciji vide homogenizaciju kulture, «scenario zasićenja», «periferijsko kvarenje» i «scenario globalne lokalizacije» (glokalizacije) kao kulturne hibridizacije. Rad se bavi različitim viđenjima ishoda gloklizacije kao «interakcije globalnog i lokalnog» prema pitanjima identiteta, i pokušava da uoči njene probleme i moguće ishode posmatrajući veze individualnog identiteta i kulturnog identiteta lokalnih kultura prema globalnim uticajima.

 

PERIODIKA

KRITIKE IDEJE SVETSKE DRŽAVE

Ideje i pokušaji realizacije formiranja Svetske države uz pomoć univerzalističkih ideala, zagovaranja mira i poretka tokom ljudske istorije doživljavale su mnogobrojne kritike i suočavale se sa otporima i zamerkama. Iako zbog preovlađujućeg stava u političkoj filozofiji i praktičnoj politici da su ci­vilizovana društva koja nastanjuju planetu organizovana u odvojene političke zajednice koje se međusobno odnose na različite načine, a koji je delovao očigledan i lako uočljiv u stvarnosti, odbacivanje ideje o Svetskoj državi, u najvećem broju slučajeva, nije bilo ni obrazlagano argumentima, u istorijskoj perspektivi moguće je uočiti razvijanje kritike ideje o Svetskoj državi. Ovaj rad proučava uobličavanje kritike od vremena antičkih stoika, preko ranohrišćanskih i srednjovekovnih crkvenih otaca, sve do savremenih teoretičara društvenih nauka, i klasifikuje tri grupe argumenata protiv Svetske države. Prvu grupu predstavljaju «geografski argumenti», dominantni od vremena Avgustina do Pufendorfa, koji smatraju da je stanovište Svetske države su­protno fizičko-geografskim datostima, odnosno sociogeograf­skim i kulturnim razlikama među ljudima i narodima. Druga gru­pu argumenata tiče se ,,skeptičnih argumenata”, koji zbirno stoje u zaključku kako su predviđene dobiti izgradnje Svetske države zapravo ili manje od gubitaka, ili potpuno besplodne, pre svega što se tiče institucionalnog sprečavanja izbijanja ratova i održavanje mira u svetu. Treća grupa agrumenata koncentriše se oko bojazni od prerastanja političkog, kosmopolitiskog idealizma, usled uticaja realnih okolnosti, u zastrašujući vid globalne tiranije, koja bi se obrušila na slobode pojedinaca i društvenih kolektiviteta.

PERIODIKA

PREDMODERNE IDEJE O SVETSKOJ DRŽAVI

Posmatrajući razvoj predmodernih ideja o Svetskoj državi, rad počinje proučavanjem zajedničkih karakteristika arhaičnih imperijalnih preteča ovih ideja vezanih za ličnost imperatora kao nosioca objedinjene, dvostruke, duhovne i svetovne vlasti iz kojih izrasta orijentalni koncept vladara kao oduhovljenog zako­na (nomos empsychos). Sa druge strane se opisuje nastanak filozofskih koncepcija kosmopolitizma u periodu raspada helenske običajnosti kao nosioca vrednosti polisa koje sa spajaju sa ranije uočenim orijentalnim viđenjem vlasti, a koje zajedno tvore imperijalno-kosmopolitsku ideologiju helenističke i rimske Svetske države. Opisujući proces kasnije hrišćanizacije i prevrednovanja antičkog univerzalizma, rad se nadalje usmerava na razvitak srednjovekovnih koncepata o Svetskoj državi na zapad­nom i istočnom delu Evrope.

PERIODIKA

MOGUĆNOST GEOPOLITIČKE PREORIJENTACIJE SRBIJE U SAVREMENIM MEĐUNARODNIM PRILIKAMA

Pokušavajući da pruži pouzdani odgovor na zapitanost o mogućnostima geopolitičke preorijentacije Srbije u savremenim međunarodnim prilikama, rad prvo obrađuje niz odgovora na niz prethodnih pitanja (gde se Srbija nalazi sada, šta nas je do toga dovelo i ka čemu smo trenutno geopolitički orijentisani da bi nam bio potreban otklon, odnosno preorijentacija?). U tom smislu posmatra se „klasičan“, istorijskim konstantama i promenjivima određen geopolitički značaj Balkana te njegove savremene dimenzije, odnosno određenje aktuelnog položaja Srbije u posthladnoratovskoj epohi, nakon ratova za jugoslovensko nasleđe. Ovaj položaj se suočava sa perspektivama narastajućeg multipolarizma i sada već uočljivih geopolitičkih tendencija koje je ubrzala svetska ekonomska kriza, pa se na osnovu svega toga analiziraju postojeći i potencijalni uslovi za eventualan geopolitički preokret Srbije u narednom periodu.

PERIODIKA

GEOSTRATEŠKI OKVIRI RUSKO-IRANSKIH ODNOSA

U radu se posmatra stalni uspon bilateralnih rusko-iranskih odnosa (i njihova strateška dimenzija) koji su u stalnom usponu od kraja Hladnog rata, a naročito od početka 21. veka. Uzimajući u obzir istorijat međusobnih odnosa u prehodnim vekovima između dve imperije čije su savremene naslednice Ruska federacija i Islamska republika Iran, te njihovo istorijsko približavanje koje u zadnjim decenijama prerasta u partnerstvo, pa i savezništvo, na sve to se gleda iz prizme njihovog geopolitičkog položaja i teorija klasične geopolitike, a u svetlu kompleksne saradnje o okviru savremenih međunarodnih procesa koji vode ka multipolarizmu. U preseku geopolitičkog faktora i real-političkog pragmatizma, kao i značajnog stepena podudarnosti nacionalnih interesa u dugoročnoj perspektivi, nadalje se prati kako geopolitika nadvladava istorijsko nasleđe i dovodi do povećanja strateške saradnje sa svojim ciljevima i dosadašnjim učincima.

PERIODIKA

EU Security Policy in North Africa and in the Middle East

The EU is a major trading power in the world and formally the largest economy. Yet, its security and foreign policy have minor weight in global affairs. The EU is trying to accommodate its economic interests, partnership with the USA and the promotion of the global political and economic policies aimed at the promotion and application of good governance, respect of human rights and democratisation. Although its documents contain popular proclamations and articulated aims towards a more assertive presence in world security, it has achieved modest results in the Middle East and North Africa, where it failed to provide unified action of its member states. Instead, NATO and the Franco-British entante frugale are indirectly taking over the functionality and efficiency of EU Common Security and Defense Policy in this region.

PERIODIKA

DA LI JE SAVREMENO DRUŠTVO – MASOVNO DRUŠTVO?

„Masovno društvo“, kontroverzni pojam u savremenoj društvenoj teoriji, često se pogrešno poistovećivuje sa „modernim društvom“ ili sa „industrijskim društvom“, premda se radi o pojmovima što se odnose na aspekte pojava koje se prepliću, ali ne i podudaraju. Rad, kroz razne definicije ovog pojma i istorijski razvoj dve škole koje su proučavale masovno društvo – „aristokratsku školu kritike masovnog društva“ i „demokratsku školu kritike masovnog društva“, uz sve njihove sličnosti i razlike, pokušava da odredi osnovne karakteristike masovnog društva koje ga suštinski razlikuju od svih njegovih prethodnika. To su: pristupačnost elita, raspoloživost ne-elita i masovno ponašanje (sa karakteristikama gubitka i potrage za autoritetom, propadanjem zajedništva i ektremnim ponašanjima da se ovo stanje otuđenosti prevaziđe). Prateći istorijski luk razvoja ovog društva pre svega kroz odnose elita i masa, rad nadalje analizira savremene odlike masovnog društva i njegove razvojne perpspektive što upućuju na odgovor pitanju iz naslova rada: savremeno poznomoderno/postmoderno društvo po svojim glavnim karakteristikama još uvek jeste masovno, ali je na putu da u dogledno vreme to više ne bude.

PERIODIKA

PRAVNI OSNOV SPORAZUMA O STABILIZACIJI I PRIDRUŽIVANJU IZMEĐU EU I KOSOVA* I POZICIJA REPUBLIKE SRBIJE

Predlog Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju (SSP) između Evropske unije (EU) i Evropske zajednice za atomsku energiju, s jedne strane, i Kosova*, s druge strane (SSP sa Kosovom), pokreće brojna pitanja koja se tiču statusa Kosova. Budući da Kosovo nije država u smislu međunarodnog prava niti se, kako je predviđeno SSP-om sa Kosovom, zaključivanjem ovog sporazuma prejudicira pozicija članica po pitanju statusa Kosova niti predstavlja priznanje Kosova, kao ključno, postavlja se pitanje pravnog osnova za zaključenje SSP-a, budući da je čl. 217 Ugovora o funkcionisanju EU zaključivanje sporazuma o pridruživanju rezervisano za države i međunarodne organizacije. Autor razmatra i pitanje uloge (moguće) UNMIK-a i Republike Srbije u postupku zaključenja SSP-a sa Kosovom i pitanje posledica zaključenja ovog sporazuma na određivanje konačnog statusa Kosova.

PERIODIKA

EU I RUSIJA: IZMEĐU NORMATIVNOSTI I REAL-POLITIKE

Polazeći od vrednosnih okvira koji ne samo da utiču na samoodređenje i percepciju „drugog“ u međunarodnoj politici, već i znatno doprinose viđenju sopstvenih glavnih i sporednih interesa, rad se usredsređuje na savremene odnose između EU i Rusije. Suprotstavljanje EU i Rusije tiče se ne samo konkretnih sporova već ima i ima svoje reperkusije i na teorijska gledišta koja se razvijaju na obe strane. EU sebe vidi kao ekskluzivnu „postmodernu silu“ sa superiornim normativnim sadržajima koja gleda na Rusiju kao na zagovornika zastarelog real-političkog pristupa što teži obnovi imperije. Sa druge strane, Rusija sebe vidi kao državu koja se pridržava vestfalskog, suverenog koncepta moći u međunarodnim odnosima na osnovu svog kulturno istorijskog nasleđa koje je obavezuje da se ponaša u real-političkim okvirima. Iz ove perspektive, ona „normativnu silu“ EU vidi kao izraz lažne superiornosti iza koje se kriju geopolitički interesi novog „pohoda na istok“. U radu se nadalje detaljno analizira normativistička spoljna politika EU, vrednosno i interesno razmimoilaženje između EU i Rusije, kao i ruska spoljna politika koja stvara preduslove za multipolarni suvereni svet sa Rusijom kao njegovim „centralnim balanserom“. Zaključni deo rada objašnjava da svaka od ove dve sile sledi logiku samodefinisanja i svojih vrednosnih okvira koja, međutim, nije puko oponiranje i rivalska reakcija drugoj sili, već logični nastavak sopstvene unutrašnje politike i tamošnjeg dominantnog kulturno-kolektivnog rezonovanja, a tek sekundarno reakcija na izazove koje mu upućuje rival.

PERIODIKA

DŽOZEF NAJ I SPORNE DIMENZIJE RUSKE MOĆI

Savremena nauka o međunarodnim odnosima na različite načine definiše moć država: kao cilj država i njenih političkih elita, kao meru uticaja odnosno kontrole, kao izraz bezbednosti i kao sposobnost korišćenja resursa. U radu se analizira tekst „Budućnost rusko-američkih odnosa“ poznatog američkog stručnjaka za međunarodne odnose, Džozefa Naja, koji pokušava da odredi i izmeri različite aspekte tvrde i meke moći savremene Rusije i na taj način da procena kakvu je politiku nacelishodnije da SAD vode prema njoj. Uočavajući čitav niz jednostranosti i generalizacija u ovoj analizi, u radu se ukazuje kako se, iz polovičnih i spornih zaključaka koje daje Naj, izvlači krajnje sporna i kontradiktorna Najeva procena o budućnosti rusko-američkih odnosa.

ç