Aleksandar Novaković

Iskustvo

Institut za političke studije

Edukacija

Filozofski fakultet Univerziteta u Beogradu

Doktorske studije

2016

Filozofski fakultet Univerziteta u Beogradu

Magistarske studije

2008

Alternativna akademska obrazovna mreža u Beogradu

Postdiplomski program

2003

Filozofski fakultet Univerziteta u Beogradu

Diplomske studije

2002

Dr Aleksandar Novaković je naučni saradnik u Institutu za političke studije. Objavio je više radova u naučnim časopisima kao i koautorsku monografiju “Sloboda i javnost – određenje, problematizacija i značaj” (Institut za političke studije, 2008). Oblasti njegovog stručnog interesovanja su klasični liberalizam, političke ideologije i postsocijalistička tranzicija.

PERIODIKA

„NEOLIBERALIZAM“ I TRANZICIJA - kritički osvrt na tezu o „neoliberalnom“ karakteru srpske tranzicije

U ovom radu preispituje se zasnovanost teze grupe autora o neoliberalnom karakteru srpske tranzicije, pomoću analize koja se odvija na dva nivoa: nivou ideološke orijentacije reformatora, i nivou ostvarenih i empirijski proverljivih „neoliberalnih“ mera. U slučaju prvog, dokumentuje se izostanak programskog neoliberalizma političkih aktera zaduženih za reformu zemlje od 2000. godine. U slučaju drugog, analizom implementacije četiri ključna parametra neoliberalne strategije u toku tranzicije (redukcija socijalne države, demontaža glomazne administracije, povlačenje države iz ekonomije uz deregulaciju tržišta i brzog i oročenog procesa privatizacije) pokazuje se da ova teza nema empirijsku potkrepljenost. Na osnovu ovih razloga izvodi se zaključak da se ova teza mora odbaciti.

PERIODIKA

HISTORY AND DANGER OF SOCIALISM: RETURN TO TRIBALISM

My task here is to present something as a brief historical recapitulation and reminder of the project of socialism as well as the main ideas that are standing in background of this, for a great number of people, very attractive ide­ology. On an example from the work of Murray Rothbard but within another context and with the help of theoretical apparatus built in philosophy of Immanuel Kant, this ar­ticle is rendering thesis that there are no good ideas that are not functioning in practice due to the valid definition of “good idea” which says that something like that is not possible. At the end of the article, I will hopely show why there are no good ideas that are not working thanks to socialism, and why socialism is in an essential way pre­modern theory.

PERIODIKA

ZAMIŠLJENOST I(ILI) IZMIŠLJENOST NACIJE - o Andersonovom određenju nacije

Ovaj rad se bavi Andersonovim određenjem nacije kao „zamišljene“ zajednice. Problematizuje se odnos pojmova zamišljanja i izmišljanja i ukazuje na teorijsku i praktičnu plodnost prikazanog određenja ali i upućuje namoguće prigovore ovakvoj koncepciji „nacije“. Andersonova definicija ne samo da predstavlja otklon od marksističke percepcije ovog fenomena (pa samim tim i stanovišta ovog autora), već ne daje pravo ni nacionalističkom glorifikovanju naciona­lizma. U pitanju je pre svega metodološki koncept koji nam može biti od pomoći u analizi tekućih društvenih dešavanja i doprineti našem razumevanju kompleksnosti samog problema, njegovih dobrih i loših strana. Ovakav pristup problematici nacionalizma naročito može biti koristan u razmatranju procesa kroz koje prolaze istočnoevropske zemlje u tranziciji.

PERIODIKA

KLASIČNI I „MODERNI“ LIBERALIZAM

Prikaz knjige: Dragan D. Lakićević, Božo Stojanović, Ilija Vujačić, Teoretičari liberalizma, Službeni glasnik, Beograd 2007. str. 295.

PERIODIKA

SRBIJA U TRANZICIONOM EKVILIBRIJUMU - imperativi prevazilaženja stanja blokiranih reformi

Ovaj rad se bavi analizom osnovnih tranzicionih fa­za u Srbiji nakon oktobarskih promena od 2000. godine. Imajući u vidu bogato tranziciono iskustvo postkomunističkih zemalja, istaknuta je negativna ocena dosadašnjeg tranzicionog razvoja koji je okarakterisan kao „poseban slučaj“ neuspešnih i nedovršenih reformi. Nakon početnih pozitivnih koraka reformskih politika, transformacija zemlje je zaustavljena ulaskom u „tranzicioni ekvilibrijum“ stanje zaleđenih i prolongiranih promena koji najviše odgovara prvobitnim tranzicionim dobitnicima, uticajnim grupama i pojedincima iz poli­tike. Analizom prelomnih tačaka nedavne politič­ke prošlosti koja je dovela do poraznih rezultata autori konstatuju da se osnovni problem blokirane tranzicije sastoji u čvrstoj simbiozi politike i ekonomije na svim nivoima društvenog života. Ovakvo stanje je opasno, jer dugoročno može ugroziti krhki napredak ostvaren u sferi političkih sloboda i izgradnji demokratije u Srbiji. Stoga se osnovni kidanju ove veze i okretanju ka istinskim tranzicionim imperativima. Ti imperativi podrazumevaju neodložno izvršavanje čitavog seta tranzicionih mera: ekonomsku liberalizaciju, dovršetak privatizacije uz prethodnu denacionalizaciju i restituciju, smanjivanje državne administracije i izgradnju institucija vladavine prava.

 

PERIODIKA

IMPERIJE - LOGIKA VLADANJA SVETOM: OD STAROG RIMA DO SJEDINJENIH DRŽAVA

Prikaz knjige: Herfrid Minkler, Imperije - logika vladanja svetom: od starog Rima do Sjedinjenih Država, Albatros plus/ Službeni glasnik, Beograd, 2009. str. 260.

PERIODIKA

SRPSKA „DRŽAVA BLAGOSTANJA“ U VRTLOGU NEUSPEŠNE TRANZICIJE

Postoji opšta saglasnost da je jedan segment tranzicije sproveden u zadovoljavajućoj meri: reč je o prelasku iz politički autoritarnog režima u demokratski poredak. Danas u Srbiji funkcioniše relativno stabilna demokratija s redovnim, fer i slobodnim izborima. Ipak, reforme u političkom segmentu nisu praćene reformama u ekonomiji, te je nasleđeni ekonomski sistem iz vremena sociali­zma u najznačajnijim segmentima ostao nepromenjen. Štaviše, usvajanje “evropskih standarda” često je pokriće za sve veću regulaciju privrede, a ozbiljna deregulacija se i ne predviđa. Proces privatizacija bez deregulacije vodi privatizacii monopola tajkunizaciji, što se neretko koristi u cilju diskvalifi­kaciй institucija slobodnog tržišta i privatnog vlasništva. Proces restitucije i denacionalizacije oduzete imovine nije sproveden i stalno se odlaže. Štaviše, i sam koncept nagoveštene denacionalizacije je nepravedan. Umesto da se državna birokratija smanjuje, ona je sa svakom novom vladom sve veća, a javna potrošnja raste. Sve to ukazuje da privredni sistem u Srbiji nije reformisan i da ne može nositi epitet tržišnog. Umesto tržišne demokratije, Srbija se danas, deset godina od početka tranzicije, i dalje može opisati kao zemlja demokratskog socijalizma.

 

PERIODIKA

SUDBINA NARODA I ISTORIJSKA KONTIGENTNOST

Osvrt na knjigu: Acemoglu, D., & Robinson, J. (2012). Why Nations Fail - The Origins of Power, Prosperity and Poverty. New York: Crown Publishers. p. 544.

PERIODIKA

NACIONALIZAM I TRANZICIJA - o jednom metodološki smislenom pojmu nacionalizma

U tretiranju pitanja odnosa nacionalizma i tranzicije u ovom radu se polazi od Andersonovog (B. Anderson) određenja koje u metodološkom smislu omogućava vrednosno neutralan pristup fenomenu nacionalizma, kako često nije slučaj u stručnoj litera-turi. To je metodološki smisleno i korisno rešenje jer se izbe-gava osuđivanje/pohvala ovog fenomena ili njegovih pojedinačnih manifestacija, već se upućivanjem na posebne političke prakse i slučaje dokumentuju njegovi pozitivni/negativni efekti. Dalje, kroz analizu pitanja nacionalizma u najnovijim procesima globa-lizovanog sveta, Evropske Unije i Srbije daje se odgovor na stepen (in)kompatibilnosti ovih fenomena, a posebno se obrazlaže slu-čaj srpske tranzicije i statusa nacionalizma u srpskoj politici ukazujući na krupne prepreke u njihovom usaglašavanju/pomirenju.

PERIODIKA

NORMIRANA SLOBODA

Осврт на књигу: Charles Fried, Modern Liberty - and the Li­mits of Government, W.W. Norton & Company New York, London, 2007.

 

PERIODIKA

LIBERALIZAM I DEMOKRATIJA — ili o jednom nedavnom pokušaju pomirenja nepomirljivog

Proučavanje odnosa liberalizma i demokratije predstavlja stalnu preokupaciju savremene političke teorije. U ovom radu se tom problemu pristupa na dva načina: analizom istorijske komponente odnosa liberalizma i demokratije, kao i ispitivanjem normativnih osnova obeju teorija. Cilj ovakvog pristupa je da se pokaže da liberalizam i demokratija ne samo da ne predstavljaju komplementarne pojmove, već da su u pitanju međusobno inkompatibilni koncepti, te da njihov međusobni odnos može rezultovati najviše onim što se može okvalifikovati kao odnos kohabitacije. U tom smislu u radu se posebno problematizuje teza Viktora Vanberga po kojoj su liberalizam i demokratija komple­mentarii pojmovi, imajući u vidu normativni plan, da polaze od iste vrednosne premise (suverentitet individue), kao i od istog modaliteta odnosa (odnos dobrovoljne saradnje) učesnika hipotetičkog društvenog ugovora. U radu se pokazuje da je Vanbergova teza proizvod pogrešnog pozicioniranja teorija liberalizma i demokratije, a onda i pogrešnog poistovećivanja metodološkog nivoa sa vrednosnim, kao i previše uskog shvatanja pojma „dobrovoljna saradnja“. Tako se ne samo potvrđuje pogrešnost Vanbergove teze, već se pokazuje da su, generalno gledano, liberalizam i demokratija dva nepomirljiva sveta i dve potpuno različite političke ideologije.

PERIODIKA

MULTIKULTURALIZAM I INDIVIDUALNA PRAVA - Nekoliko zabeležaka povodom Kimlikinog tretiranja faza multikulturalizma

Ovaj rad bavi se načelnim problematizovanjem trenutne pozicije multikulturalizma kao političke i filozofske teorije. Naime, kroz preispitivanje triju faza debate kroz koje je prošao multikulturalizam, po viđenju jednog od njegovih najeminentnijih zagovornika, Vila Kimlike, u radu se pokazuje da je prelaz iz prve, čisto komunitarno orijentisane faze multikulturalizma u drugu, liberalno orijentisanu fazu, teorijski neopravdan i nezasnovan, te da stoga i trenutna preokupacija multikulturalizma iskazana kroz “treću” fazu nije po sebi samorazumljiva. Preispitivanje Kimlikinog legitimizovanja pozicije multikulturalizma odvija se kroz nekoliko koraka. U prvom koraku se dokazuje da multikultu­ralizam u svojoj nameri da se integriše sa elementima liberalne teorije neminovno vrši nedozvoljenu redukciju i osiromašenje pojma individualnih prava i sloboda, kako su one koncipirane u tradiciji klasičnog liberalizma. U drugom koraku, pokazuje se da takav postupak i takva strategija nisu karakteristični samo za multikulturalizam, već i za čitav skup političkih teorija koje polaze od paradgime i vrednosnog sklopa “države blagostanja”. Na taj način, problematizuju se osnovni pojmovi ovih teorija (“politika redistribucije”, “grupna prava”, “pozitivna diskriminacija”, “pozitivna sloboda”, “politika priznanja”) da bi se ukazalo na njihovo antiliberalno značenje i, povratno, da i multikulturalizam ne zaslužuje epitet “liberalne teorije”. Krajnji zaključak je da se multikulturalizam teško može odbraniti od optužbe za kolektivizam.

PERIODIKA

PROBLEM IDENTITETA I MULTIKULTURALIZAM

U ovom radu pokušali smo da, polazeći od uvida u složenost problema identiteta i kulture, kao i njihovih relacija, kroz deskripciju multikulturalističkog pristupa istim, postavimo pitanja vezana za značenjske redukcije kojima je pojam identiteta izložen u diskursu multikulturalizma. S tim ciljem u uvodnom delu rada ponuđen je kratak osvrt na najrelevantnija shvatanja identiteta, kako ličnog tako i socijalnog, odnosno ukazano je na ključne socijalnopsihološke mehanizme kojima se on gradi, kao i na razlike između ranijih i savremenijih pristupa u njegovom razumevanju. Nakon toga, dat je prikaz osnovnih polazišta multi­kulturalizma sa fokusom na konceptu javnog priznanja manjinskih identiteta, odnosno njihove zaštite posebnim pravnim statusom, uvođenjem „grupno diferenciranih prava“. Cilj ovog prikaza bio je da se pokaže koliko je „tanka“ multikulturalistička argumentacija za uvođenje kategorije kolektivnih identitetskih prava i koliko ona ne može da iskorači iz političkog okvira. Razmatranje problema socijalne konstruisanosti identiteta, njegove veli­ke uslovljenosti, kako vladajućim stereotipima u datom društvu, tako i dominantnim diskursima koji figuriraju u javnoj sferi, odnosno diskursima kojima pojedinac raspolaže unutar svoje kulture, trebalo je da pokaže koliko je „politika priznanja“ kao pri­stup identitetu problematična sa stanovišta stvarnog razumevanja kompleksnosti njegove prirode i složenosti procesa koji mu stoje u osnovi. Bavljenje problemom javne sfere trebalo je da ukaže na kompleksnost socijalnog/komunikacijskog konteksta unutar koga se odvijaju procesi socijalnog predstavljanja identiteta i afirmisanja kultura. Iz savremene teorijske debate koje je teorija javne sfere Jirgena Habermasa pokrenula u naučnim krugovima, izdvojeni su oni argumenti kritike Habermasovog koncep­ta koji ukazuju na ključne promene u razumevanju javne sfere. Ova pomeranja u shvatanju u velikoj meri ocrtavaju liniju multikulturalističkog horizonta, u kome javnu sferu sagledavamo kao pro­stor otvorenosti za različite „glasove“, identitete, interese, kulture, i kao sferu stalnih promena koje donose komunikativne prakse, kako u odnosu snaga među vladajućim i konkurentskim dis­kursima, tako i u smislu identiteta koji se u njoj promovišu i transformišu.

PERIODIKA

MEDIJSKA PROIZVODNJA ZNAČENJA: kritika jednog redukcionističkog poimanja relacije mediji - poruka - javnost

Polazeći od temeljne važnosti koju javnost ima za funkcionisanje demokratije i normativnih pretpostavki koje se vezuju za njeno funkcionisanje, u ovom radu nastojali smo da istražimo relacije medijskog posredovanja društvene/političke stvarnosti i procesa konstituisanja javnosti/javnog mnjenja. Propitivanje ove relacije preduzeto je s ciljem ukazivanja na složenost samog fenomena medijacije s jedne strane, i specifičnu vrstu uticaja koju on ima na procese formiranja javnog mnjenja o nekom pitanju od opšteg značaja, s druge strane. Smisao preduzetog istraživanja sastoji u nastojanju da se pokaže kakva pojednostavljenja sadrže aprioristički postavljene teze o medijskim manipulacijama kao vrsti persuazivne medijske komunikacije koja publiku transformiše u masu podložnu njenim uticajima. Teorijski uvod imao je za cilj da u kratkim crtama prikaže principe funkcionisanja javnosti u demokratskom društvu, odnosno da uvede osnovne teorijske pojmove, objašnjavajući njihovu upotrebu. Tako se u ovom radu pošlo od diskurzivnog koncepta javnosti koji je određuje kao diskurzivnu/medijsku publiku koja (racionalno) rezonuje o pitanjima od opšteg značaja, i od određenja javne sfere kao institucionalnih, konceptualnih, duhovnih i medijskih uslova za funkcionisanje ovako shvaćene javnosti; odnosno kao komunikacijskog kompleksa koji podrazumeva i javnu artikulaciju, katalog ideja, kognitivne matrice, i mrežu medijskih komunikacija; kao diskontinuiranog, heterogenog i mnogostrukog javnog prostora samo privremeno i apstraktno objedinjenog svojevrsnom stalnošću odnošenja unutar dinamike javnih odnosa. Pojam medijske javne rasprave figurira u ovom razmatranju kao kontekst paradigmatičan za sam proces medijske komunikacije i kao primarni kon­tekst informisanja građana o društvenoj/političkoj stvarnosti i njenim relevantnim problemima; kao kontekst na osnovu kojeg se izgrađuje mnjenje o aktuelnim, opšterelevantnim pitanjima društvene stvarnosti. U radu je potom izložena kontroverza vezana za pitanje da li se publika masovnih medija može jednoznačno svoditi na masu podložnu manipulacijama, odnosno data je teorijska argumentacija zašto je to neprihvatljivo. Poseban fokus argumentacije bio je na teorijskim postavkama Vinsenta Prajsa koji je svojim istraživanjem povezao razmatranje individualne kognicije u kontekstu dinamike društvene grupe i procesa socijalnog strukturiranja medijske publike u javnost, posredstvom društve­ne komunikacije, odnosno praćenja medijskih rasprava o pitanjima od opšteg značaja. Cilj ovog teorijskog prikaza bio je razvijanje teze da se posredstvom učešća u javnoj medijskoj raspravi „masa“ gledalaca transformiše, odnosno strukturira u javnost. Opserviranje kompleksnosti samog procesa medijskog posredovanja društvene stvarnosti, kao i savremenih medijskih uslova, sagledanih kao važni činioci procesa medijacije imali su funkciju argumentacije teze da su redukcije medijske publike na masu neprihvatljive. Signifikacija stvarnosti, odnosno proces medijske proizvodnje značenja, opservirana je kao fenomen ključan za razumevanje medijskog posredovanja stvarnosti, odnosno kao svojevrsni fon svih medijskih manipulativnih strategija.

PERIODIKA

ANTIKAPITALISTIČKI MENTALITET

Osvrt na knjigu: Ludwig von Mises, Antikapitalistički mentalitet (prevod Borna Jalšenjak), Ma­te d.o.o., Zagreb, 2010.

PERIODIKA

SLOBODA KAO SOCIOLOŠKI POJAM - nekoliko razmišljanja o osnovnim pretpostavkama pitanja o slobodi

U ovom radu razmatramo pitanje slobode u društvenom kon­tekstu. Dakle, ovde se nećemo baviti filozofskim problemom slobodne volje, pretpostavićemo zajedno sa Imanuelom Kantom i gotovo svim liberalnim filozofima da je čovek u osnovi slobodno biće, a pozabavićemo se slobodom u društvu, slobodom kao društvenim fenomenom. Pokazaće se da o slobodi, ukoliko nam je stalo do njenog valjanog i teorijski konzistentnog određenja, ne može misliti u kategorijama kolektiviteta (nacije, klase, po­la, itd.), ali ni u kategorijama individualnog subjekta, ukoliko je takvo razmišljanje podstaknuto psihološkim, uže filozofskim, teološkim, ili nekim drugim, od društvenog konteksta pitanja o slobodi, različitim, motivima i obzirima. Osnovna teza rada jeste ta da se pitanje slobode može pozicionirati samo na individualnom planu i pomoću teorijsko metodološkog instrumentarija prirodno pravne teorije. Dakle, iz ugla hipotetičke situacije prirodnog stanja. U tom smislu se izlaže gledište o strukturalnom teorijskom deficitu onih teorijskih pozicija i ideologije koje tretiraju pitanje slobode na drugačijim osnovama, ali se istovremeno ukazuje i na kontroverznost samog pojma slobode, zbog koje se on često pogrešno razume, jer se njegovo semantičko polje popunjava elementima koji sa samom slobodom kao sociološkim pojmom nisu u suštinskoj vezi.

PERIODIKA

TRANZICIJA, REFORME I PERCEPCIJE O REFORMAMA - poređenje srpske i tranzicije zemalja ICE

Za svaku postsocijalističku zemlju, izvan pitanja pridruživanja EU, ciljevi sveobuhvatne transformacije jasni su: od političkog autoritarizma do političkog pluralizma i demokratije, od centralno planske privrede do slobodne, tržišne ekonomije. Drugim rečima, od socijalizma do kapitalizma. U ovom radu, prvo će se ponuditi objašnjenje i definicija reformi i tranzicije imajući u vidu uspešne tranzicije zemalja nekadašnjeg socijalističkog lagera. Dalje, izložiće se sažet prikaz uzroka ne­uspešnosti srpske tranzicije, da bi se, na kraju, opisao sadašnji trenutak u kome se nalaze reforme stanje poznato iz iskustva neuspešnih tranzicija kao faza „tranzicionog ekvilibrijuma“. Neuspešnu tranziciju često prati i pogrešna percepcija o reformama, pa će se stoga u radu izneti teza o suštinskoj manjkavosti i deficitarnosti dominantnih političkih percepcija o tranziciji. Na taj način ujedno će se osvetliti uzroci političke, idejne i društvene konfuzije u kojoj se Srbija danas nalazi.

PERIODIKA

EVROSKEPTICIZAM - NEDOSTAJUĆA KARIKA POLITIČKOG ŽIVOTA SRBIJE

Jedna od dominantnih podela na srpskoj političkoj sceni jeste ona na „evroentuzijaste“ i „evroskeptike“. U ovom radu se opravdanost i smislenost ovakve podele načelno dovodi u pitanje na osnovu razmatranja pojma evroskepticizama prisutnog u političkoj nauci, i posebno na osnovu terminološke i značenjske klasifikacije koje su dali Kopecki i Mud. U tekstu se pokazuje da se politički stavovi prema EU i evroatlanskim integracijama ne mogu svesti samo na dva značenjska i terminološka pola, već da se oni moraju definisati pomoću dodatnih kriterijuma čijom primenom tek postaje moguće da se izvrši valjana klasifikacija pozicioniranja partija prema EU i evroatlanskim integracijama. Ovakva upućivanja otvaraju nove mogućnosti za promišljanje bazičnih postavki i ideologija na kojima počiva politički život Srbije i daju priliku da se objasni simptomatični izostanak po­litičke pozicije prozapadno motivisanog evroskepticizma.

PERIODIKA

ZA BOLJU DEMOKRATIJU

Osvrt na knjigu: Frank Karsten, Karel Beckman, Runaway Spending and a Tyrannical Government, Kin­dle Edition, 2012. p. 102.

PERIODIKA

TEORIJA NEOLIBERALIZMA - KVAZINAUKA ILI USPEŠAN HEURISTIČKI MODEL?

Termin „neoliberalizam“ ne može se razumeti bez određene „teorije neoliberalizma“ koja mu stoji u osnovi. Pod time se ne misli na teorije onih autora koji zastupaju ideje slobodnog tržišta, minimalne države i vladavine prava, već na teorije autora koji koriste reč „neoliberalizam“ u svrhu opisivanja političke i ekonomske stvarnosti današnjeg sveta. U ovom radu se naučni status ovako interpretirane teorije neoliberalizma preispituje na dva načina: demonstriranjem njenog protivrečnog karaktera (neusaglašenost teorije neoliberalizma sa empirijskom evidencijom) i rasvetljavanjem njenog osnovnog motiva (izvanteorijska ideološka motivacije teorije neoliberalizma). U tom smislu se razmatraju različite vrste teorija neoliberalizma, objašnjava njihova geneza i međusobne razlike. Konačno, na primeru nekoliko ključnih determinanti političkog i ekonomskog ustrojstva savremene države (veličina moderne države, opseg njenih socijalnih prinadležnosti, stepen mešanja države u ekonomiju, uloga međunarodnih organizacija, kao i karakter transformacija zemalja nekadašnjeg istočnog bloka), pokazuje se zašto teoriji neolibera­lizma treba odreći status jedne naučne teorije.

PERIODIKA

ŠTA JE KLJUČ USPEŠNIH REFORMI?

Osvrt na knjigu: Renaissance for Reforms Stefana Folstera i Nime Sanandaji (Föster, S., & Sanandaji, N. (2014). Renaissance for Reforms. London: IEA & Timbro. pp.120)

PERIODIKA

The Clash of Irreconcilable Worlds: A Critique of V.J. Vanberg’s Thesis on the Complementarity of Liberalism and Democracy

This paper represents a critique of Viktor J. Vanberg’s thesis that liberalism and democracy are in some kind of natural symbiosis, owing to the same normative premise (individual sovereignty) and the same mode of relation (voluntary agreement) present among members of hypothetical social contract. This thesis is shown to be incorrect on two principal levels of investigation: level of abstract/normative analysis and level of history of relationship between liberalism and democracy. Vanberg’s treatment of the issue has several theoretical deficiencies: generally problematic positioning of liberalism and democracy, inappropriate mixing of normative level with methodological one, and narrow use of the notion “voluntary agreement“. Furthermore, historical experience of relationship of liberalism and democracy presented within this paper, documents that this relation should be explained in terms of struggle over dominance, rather than in terms of peaceful coexistence and natural symbiosis. The intentions of the critique of Vanberg’s attempt to “reconcile irreconcilable” is not just to present misguided arguments of this author, but also to show that, generally speaking, liberalism and democracy are two irreconcilable worlds and two more than different political philosophies.

PERIODIKA

Neo-Institutionalism and the Success Story of Capitalism: Two Different Approaches to Social Change

The central weakness of every institutionalism is its attempt to elevate the significance of formal and informal institutions as some exterior self-acting mechanisms, productive or unproductive ones, extractive or inclusive ones, above the factors that made them as such. Those other factors are paired and merged with them. They create them and it is not just abstract element of contingency or historical luck that improve or deteriorate some state of affairs, it is human rationality and irrationality, mentalities, habits, languages, destructives, moeurs et manières as Tocqueville would put it. This is the reason why abstract models of social behavior and historical explanation are of limited use in any analysis of social change. In this article we seek to explore this type of theoretical reductivism on the example of two different neo-institutional approaches to a social change.

PERIODIKA

DIREKTNA DEMOKRATIJA U SRBIJI

Ovaj rad predstavlja uvod u predstojeći projekat istraživanja razvoja direktne demokratije u Srbiji. Prvi deo istraživanja podrazumeva teorijsko određivanje koncepta neposredne demokratije. U drugom delu, istraživanje treba da istakne istorijski aspekt iskustva institucija neposredne demokratije u poslednjih više od dva veka moderne srpske istorije. U trećem delu istraživanja biće reči o najnovijem, tranzicionom iskustvu implementacije različitih oblika direktne demokratije te će značajni deo istraživanja biti usmeren i na normativno-pravnu analizu ove problematike. U četvrtom, zaključnom delu istraživanja, namera je da se na osnovu prethodnih razmatranjaukaže na osnovni uzrokniske participacija stanovništva u svim sferama društvenog života. Na taj način stvoriće se pretpostavke za promišljanje drugačijih formi i pravaca organizacije društva i to od vladajućeg obrascacentralizovanog i linearnog top-down prenosa moći i odlučivanja ka decentralizovanom i disperzivnomdown-to-the-top modelu učešća građana u političkom životu.

The Clash of Irreconcilable Worlds: A Critique of V.J. Vanberg’s Thesis on the Complementarity of Liberalism and Democracy

This paper represents a critique of Viktor J. Vanberg’s thesis that liberalism and democracy are in some kind of natural symbiosis, owing to the same normative premise (individual sovereignty) and the same mode of relation (volun- tary agreement) present among members of hypothetical social contract. This thesis is shown to be incorrect on two principal levels of investigation: level of abstract/normative analysis and level of history of relationship between liber- alism and democracy. Vanberg’s treatment of the issue has several theoretical deficiencies: generally problematic positioning of liberalism and democracy, inappropriate mixing of normative level with methodological one, and narrow use of the notion “voluntary agreement“. Furthermore, historical experience of relationship of liberalism and democracy presented within this paper, docu- ments that this relation should be explained in terms of struggle over domi- nance, rather than in terms of peaceful coexistence and natural symbiosis. The intentions of the critique of Vanberg’s attempt to “reconcile irreconcilable” is not just to present misguided arguments of this author, but also to show that, generally speaking, liberalism and democracy are two irreconcilable worlds and two more than different political philosophies.

ç